IMPERIUM RZYMSKIE W OKRESIE CESARSTWA

PRYNCYPAT

Oktawian stał się konsulem, pretorem, cenzorem, najwyższym kapłanem i trybunem ludowym. Pozwolił by senat nadał mu dwa tytuły honorowe: augustusa („czcigodny", „wywyższony przez bogów") oraz princeps („pierwszy spośród równych"), dlatego tę formę ustrojową nazywa się pryncypatem, a tytuł „augustus" nosili jego następcy jako oficjalny tytuł władców Rzymu.

Oktawian August

Wrogowie Oktawiana nazywali pryncypat „komedią republiki" i to stwierdzenie uważa się za najkrótszą definicję pryncypatu. Utrzymywano w nim, bowiem, pozór istnienia republiki, mimo że była to faktycznie monarchia, chociaż pod nową nazwą. Oktawian pozostawił senat, ale zlikwidował zgromadzenia ludowe. Zachował kompetencje najwyższej władzy sądowniczej i prawo zarządzania skarbem państwa, ale i tak większość dochodów wpływała do skarbu cesarskiego. Senat bił własną monetę, ale tylko miedzianą, podczas gdy princeps srebrną i złotą. Przy powoływaniu do Senatu obowiązywał cenzus majątkowy. Oktawian listę senatu układał osobiście, sam został pierwszym senatorem-princeps senatus. Jego nowy tytuł stał się podstawą utworzenia nazwy dla całego systemu politycznego, który stworzył. Oktawian miał prawo veta wobec ustaw senatu, miał prawo zgłaszać kandydatów na urzędy. Z senatem podzielił się kompetencjami w zarządzaniu prowincjami. Senatorowie zarządzali prowincjami wewnętrznymi, dawno podbitymi przez co silnie związanymi z Rzymem, w związku z czym nie stacjonowało w nich wojsko. Cesarz zarządzał prowincjami zewnętrznymi, mniej stabilnymi politycznie i militarnie, w których stacjonowały legiony. Stałego wojska w imperium rzymskim od czasów Oktawiana było 300 tys. Nie było to liczebność zbyt duża na rozmiary państwa. Tym bardziej, że Pax Romana(pokój rzymski), który ogłosił Oktawian August dotyczył tylko starych prowincji. Na pograniczach zawsze trwała wojna.

Princeps miał duży wpływ na obsadzanie stanowisk namiestników w prowincjach senatorskich. Oktawian wprowadził pensje dla namiestników i starał się ukrócić nielegalne dochody. Senatorom nie wolno było bez zgody Cezara opuszczać Italii oraz wjeżdżać do Egiptu. Princeps samodzielnie zarządzał zewnętrznymi prowincjami czyli takimi, które były narażone na najazdy, dlatego utrzymywane tam były stale legiony.

Prowincje cesarskie (zielony kolor), prowincje senatorskie (różowy kolor)

Oktawian wiedząc jak bardzo Rzymianie nienawidzą słów król i monarchia, starał się ich przekonać, że od 27 r. p.n.e. w państwie nie nastąpiły zmiany i dlatego utrzymano dawne republikańskie urzędy. Podstawą jego władzy było imperium maius- co dawało mu całkowitą kontrolę nad wojskiem i prowincjami. Nieufnie traktował plebs- starał się ograniczyć bunty przez zwiększenie rozdawnictwa chleba i organizowanie wspaniałych igrzysk.

Reformy Oktawiana:

• ujednolicił system podatkowy i monetarny( wprowadził jednolitą złotą monetę nazywaną aureusem,za Nerona zaczęto bić monetę srebrną- obie monety utrzymały swoja wartość do końca II wieku, bito również monetę brązową, która spełniała rolę drobnego pieniądza do codziennych płatności, a którą zawsze można było wymienić na monetę srebrną lub złotą). Monety rzymskie były wysoko cenione także poza granicami imperium, wykopaliska archeologiczne świadczą, że barbarzyńcy gromadzili je jako zapas kruszców.
• nakazał budować drogi łączące prowincje z Italią

Droga rzymska 

Kamień milowy

• starał się, by miasto Rzym przestało być drewniane, co miało zapobiec pożarom.
• wprowadził wysokie pensje dla wysokich urzędników państwowych, którzy wywodzili się z ekwitów. W ten sposób związał tę warstwę z sobą
• ograniczył nadawanie obywatelstwa rzymskiego mieszkańcom prowincji
• utworzenie oddziałów pretorianów( wobec braku jasnych zasad powoływania nowego augusta to najczęściej pretorianie będą obwoływać nowego władcę Rzymu) i straży miejskiej, które miały czuwać nad bezpieczeństwem cesarza

Pretorianie

• reforma armii- powołanie armii zawodowej, z możliwością sięgnięcia podczas zagrożenia do zaciągu powszechnego: legion liczył ok. 5500 tys. żołnierzy u był podzielony na centurie, 6 centurii tworzyło kohortę
• próbował przenieść granicę imperium poza Ren i ujarzmić plemiona germańskie, co się nie powiodło. Trzy legiony rzymskie poniosły straszną klęskę w bitwie z Germanami w 9 r. w Lesie Teutoburskim. Zostały wycięte niemal do ostatniego żołnierza. Dowódca Warus popełnił samobójstwo. Nie utworzono nowych legionów na miejsce 3 straconych. Liczba legionów zmniejszyła się tym samym z 28 do 25. Rzymianie od tego czasu będą się starać oprzeć granicę na Renie.

Bitwa w Lesie Teutoburskim 9 r.

Granica na Renie

• odbudowanie zaniedbanej w okresie republiki floty
• reforma obyczajów- celem jej było przeciwstawienie się rozkładowi moralnemu, charakterystycznemu dla schyłku republiki, chciał przywrócić wzorce moralne dawnych Rzymian. Wydał wiele zarządzeń umacniających rodzinę: obowiązek zawierania małżeństw przez senatorów i ekwitów, pozbawienie bezżennych i bezdzietnych praw do dziedziczenia. Wydał ustawy przeciwdziałające rozpuście i zbytkowi.
• dążenie do odrodzenia religii rzymskiej. Lansował szczególnie kult Marsa( ojciec Romulusa, bogini Wiktorii oraz Apolla. Z niechęcią odnosił się do kultów wschodnich, kazał wyburzyć w Rzymie wszystkie świątynie Izydy i Serapisa. Zwalczał magię i astrologię. Dążył do deifikacji swojej osoby, czyli uznania, że Augustus, to ktoś pomiędzy bogiem a człowiekiem. Rządził 44 lata. Problemem nigdy nie rozwiązanym przez Oktawiana był sprawa powoływania nowego władcy. Nie mógł wprowadzić jawnego dziedziczenia, skoro utrzymywał, że nadal istnieje republika, a na najwyższym urzędzie powinien zasiadać najlepszy obywatel. Tymczasem sam chciał przekazać władzę swojemu potomkowi. Z dwóch małżeństw miał jedną córkę Julię, której jednego z synów chciał mianować swoim następcą. Julię oskarżono jednak o złe prowadzenie i zesłano na dożywotnie wygnanie. Oktawian adoptował i mianował następcą swego pasierba Tyberiusza.

Nieuregulowanie sposobów powoływania nowego władcy będzie się mściło w następnych wiekach, stając się jedną z ważnych przyczyn destabilizacji państwa.

Tyberiusz został drugim cesarzem rzymskim, wcześniej zasłynął jako wódz. Początkowo sprawował osobiste rządy w Rzymie, później odsunął się i osiadł na Capri. W jego imieniu sprawował władzę Sejan (pretorianin). Tyberiusz wyznaczył następcą swego bratanka Kaligulę. Rządził on okrutnie, represjami dotknięci byli patrycjusze, niższe warstwy nie interesowały go. Uważano, że Kaligula był obłąkany, jednak w jego szaleństwie była metoda. Chciał znieść pryncypat, czyli skończyć „komedię republiki", i wprowadzić monarchię despotyczną. Został zamordowany przez gwardię. Cesarzem mianowano jego stryja Klaudiusza.

Obwołanie Klaudiusza cesarzem

Chociaż był ułomny fizycznie, zapewnił cesarstwu kilkanaście (13) lat pokoju. Panował w latach 41 r. – 54 r. Za jego czasów Rzym zdobył Brytanię jako prowincję w 43 p.n.e. Drugą żoną Klaudiusza była Mesalina, uchodząca za najbardziej rozwiązłą kobietę w historii. Został zamordowany na polecenie trzeciej żony, Agrypiny, która zrobiła to po tym, jak adoptował jej syna, Nerona.

Neron zasłynął z prześladowań chrześcijan (64 r.), których oskarżył o podpalenie Rzymu. W 68 r. zmuszono go do popełnienia samobójstwa. Był to ostatni przedstawiciel dynastii julijsko – klaudyjskiej, której założycielem był Oktawian. Po śmierci Nerona przez rok trwała walka o władzę. Wreszcie w 69 r. władzę przejęli Flawiusze. Pierwszy przedstawiciel to Wespazjan Flawiusz. Jego syn Tytus zdobył Jerozolimę i wywiózł z niej Arkę Przymierza.

Łuk Tytus

Po śmierci Wespazjana, Tytus został cesarzem, potem jego brat Domicjan. Za panowania Flawiuszy wybudowano największy amfiteatr, Koloseum. Nazwa pochodzi od sąsiadującego z budowlą olbrzymiego posągu Nerona.

Koloseum

Wnętrze Koloseum

Po wymarciu tej dynastii w 96 r. Rozpoczęło się panowanie dynastii Antoninów, z których największą sławę zdobyło „czterech dobrych cesarzy":

• Trajan 98-117 r.
• Hadrian 117-138 r.
• Antoninus Pius 138-161 r.
• Marek Aureliusz 161-180 r.

Za panowania Trajana cesarstwo oparło się o naturalne granice. W Europie – Ren i Dunaj, w Azji – Góry Kaukaz, na Płw. Arabskim sięgało do krawędzi Pustyni Arabskiej tzw. Hedżaz, w Afryce Pn. – do Sahary, w Egipcie po Pierwszą Kataraktę (dziś – Asuan, Katarakty to progi skalne na Nilu. ). Trajan, to najbardziej wojowniczo nastawiony cesarz-zdobywca. W 106 r. podbił Dację( dzisiejszą Rumunię) pokonując króla Daków Decebala. Dacja to ostatnia prowincja, przyłączona na stałe do imperium, jednocześnie jedyna na północ od Dunaju. Jego następca Hadrian zaczął budować ufortyfikowane granice czyli limesy. Starał się też przeprowadzić inspekcje we wszystkich prowincjach rzymskich. Za jego panowania wybuchło żydowskie powstanie w 132 r. cesarz stłumił powstanie, kazał zburzyć Jerozolimę, a na jej miejsce postawić rzymską kolonię Aelię Capitolinę.

Zasięg państwa rzymskiego w latach: 133 p.n.(czerwony), 44 p.n.e. (pomarańczowy - późna republika, zdobycze takich przywódców jak Pompejusz i Juliusz Cezar), 14 n.e (żółty - zdobycze ), 117 n.e (zielony - zdobycze późniejszych cesarzy.

Na drugim zdjęciu limes

Reformy kontynuowali Antoninus Pius i Marek Aureliusz, który zasłynął jako cesarz filozof. Wszyscy 4 cesarze, pomimo że posiadali synów, zrezygnowali z powołania ich na cesarzy. Następcami wyznaczali najbardziej godne osoby. Od tej zasady odstąpił Marek Aureliusz – wyznaczył swego syna Kommodusa, który okazał się władcą okrutnym.

W 192 r. Kommodus został zamordowany. Na nim kończy się dynastia Antoninów i złoty wiek Cesarstwa Rzymskiego. W 193 r. panowanie objął Septymiusz Sewer i rozpoczęło się panowanie dynastia Sewerów, która rządziła do 235 r. Septymiusz Sewer musiał najpierw przywrócić spokój w imperium ogarniętym wojna domową po zamordowaniu Kommodusa. To również ostatni cesarz, który próbował kontynuować ekspansjonistyczną politykę zagraniczną, szczególnie na Wschodzie, gdzie walczył z Partami. Cesarz prowadził świadomą politykę dynastyczną, przeprowadził swoją fikcyjną adopcję do rodu Antoninów i został uznany za syna Marka Aureliusza, propagowano religijny kult rodziny cesarskiej. W okresie Sewerów zaczyna się wykształcać pojęcie dworu cesarskiego, jako grupy wysoko postawionych osób żyjących stale przy boku władcy i przez niego opłacanych. W pryncypacie znano tylko pojęcie personelu, który obsługiwał dom augustusa. Septymiusz Sewer był bardzo źle nastawiony do Senatu, dlatego też jego funkcję ograniczył tylko do zatwierdzania cesarskich zarządzeń. Dbał o rozwój prawodawstwa w duchu humanitaryzmu i dbania o interesy słabszych. Dążył do otoczenia opieką prawną ludności całego imperium bez względu na ich pochodzenie etniczne. Powiększono liczebność armii, podwyższono żołd. Przynależność do pretorianów była traktowana jako zapłata za dobrą służbę w legionach i formacja ta nabrała charakteru elitarnego, prefekt pretorianów otrzymał godność senatorską i przewodził obradom senatu w zastępstwie cesarza. Troszczył się także o los weteranów zwalniając ich z różnych uciążliwych świadczeń finansowych po zakończeniu służby. Syn i następca Septymiusza Sewera, Karakalla, w 212 r. nadał obywatelstwo wszystkim wolnym poddanym imperium. Było to uwieńczenie polityki unifikacyjnej prowadzonej od czasów Hadriana. Dynastia Sewerów wymarła w 235 r.

Na początku III w. rozpoczął się kryzys gospodarczy, który przerodził się w kryzys polityczny i ideologiczny. Od 235 r. do 285 r. będą rządzili cesarze wojskowi, wznoszeni przez żołnierzy. Panowało ich 27 (około 1,5 na rok). Tylko 2 zmarło śmiercią naturalną. W 285 r. nastąpił koniec pryncypatu.

Imperium rzymskie -największy zasięg terytorialny / granice

Europa – Ren i Dunaj, Azja – granica biegła u stóp Kaukazu, następnie biegła wzdłuż Pustyni Arabskiej (Płw. Arabski), Egipt – granica sięgała do pierwszej katarakty na Nilu, Afryka Płn. – granica biegła wzdłuż linii Sahary

KRYZYS CESARSTWA W III WIEKU

Kiedy w II w. cesarstwo osiągnęło naturalne granice, przestało prowadzić wojny zaborcze. Przeszło na pozycje defensywne, co odbiło się na gospodarce. Na rynki rzymskie docierało mniej niewolników, mniej było złota i srebra, dlatego cesarze psuli monetę, by otrzymać tyle pieniędzy co dawniej. Spowodowało to inflację. Ludzie posiadający pieniądze zaczęli, inwestować w ziemię, aby ocalić pieniądze przed utratą wartości i tak zaczęły tworzyć się wielkie majątki nazywane LATYFUNDIAMI. Ponieważ niewolników było mniej, stali się oni drogim i poszukiwanym towarem, w który opłacało się inwestować. Latyfundyści zaczęli uczyć niewolników rzemiosł, by jak najmniej towarów zakupywać w miastach. Latyfundia stały się samowystarczalne i kryzys zaczął docierać do miast. Rzemieślnicy bankrutowali, porzucali swe zajęcia i rozpoczynali pracę w innej gałęzi rzemiosła co pogłębiało kryzys. Wydano konstytucję, w której zabraniano zmieniania zawodu i wprowadzono dziedziczenie zawodu przez pierworodnego syna. Kryzys gospodarczy wywołał kryzys polityczny. Upadł autorytet instytucji publicznych: senatu i cesarza. Większe znaczenie miała armia, niezadowolona, że zakończyły się wojny ofensywne i że żołd jest wypłacany nieregularnie lub w naturaliach. Dlatego w latach 235 – 285 r. to żołnierze decydowali o obsadzie tronu cesarskiego. Cesarzy zmieniano ciągle, co pogłębiało kryzys polityczny. Kryzys polityczny i ekonomiczny spowodował kryzys ideologiczny. Rzymianie przestali wierzyć w bóstwa, opowiadali się po stronie chrześcijaństwa. Stanie się ono czynnikiem osłabiającym spójność cesarstwa i przyczyni się do jego upadku. Innym przejawem kryzysu był zanik patriotyzmu wśród Rzymian. Do tej pory każdy patrycjusz uważał za swój obowiązek walkę w legionach rzymskich, w III w. starano się wykupić synów od służby wojskowej. Ponieważ ktoś musiał walczyć w legionach, zaczęto sprowadzać barbarzyńców. Z czasem sprowadzano całe plemiona, w ten sposób armia rzymska straciła narodowy charakter i stała się armią najemników walczących za pieniądze. Barbarzyńcy próbowali wedrzeć się w granice cesarstwa, lecz im się to nie udało. Zaczęło się pokojowe przenikanie barbarzyńców w głąb cesarstwa – dodatkowy czynnik osłabienia imperium. W 284 r. zaczyna się nowa wojna domowa, z której zwycięsko wyszedł Dioklecjan.