WYKŁAD: CESARSTWO RZYMSKIE. DOMINAT

W 284 r. zaczyna się nowa wojna domowa, z której zwycięsko wyszedł Dioklecjan. Dioklecjan zmienił sposób rządów: zerwał z pryncypatem i wprowadził nową formę ustrojową- DOMINAT (dominus = dominus et deus- pan i bóg).

Dioklecjan

Nazwa pryncypat występowała w źródłach rzymskich, nazwa dominat została wprowadzona przez historyków nowożytnych. Cesarz przestał być pierwszym obywatelem, zaczął być uważany za namiestnika boga, żył w izolacji od swoich poddanych, jego pojawienie było traktowane jak wielka łaska i wydarzenie, wszystko co było związane z cesarzem było święte, ceremoniał dworski stał się niezwykle wymyślny, dotyczyło to także ubioru- ozdobionego drogimi kamieniami naszywanymi na purpurowe szaty( purpura była zastrzeżona tylko dla cesarza i jego rodziny).

Dominat to wprowadzenie monarchii despotycznej. Cesarza uznano za żywego boga, ograniczono możliwość kontaktu poddanych z władzą. Na dworze wprowadzono wschodni ceremoniał i etykietę. Miało to umocnić władzę cesarza i pozwolić wyjść państwu z poważnych trudności wewnętrznych i zewnętrznych. Cesarzowi podporządkowane zostały wszystkie dziedziny życia społecznego, politycznego i gospodarczego. W tej koncepcji nie było miejsca na wybór cesarza przez senat czy armię. Ciekawe, że Dioklecjan, zaciekły wróg chrześcijaństwa tą koncepcją przygotowywał ideologiczny grunt oparcia monarchii na prawie boskim, które stanie się prawem w chrześcijańskich monarchiach.

Postanowił przeprowadzić reformy wewnętrzne, które wyciągnęłyby państwo z kryzysu:

• wprowadzenie systemu tetrarchii tzn. rząd czterech.

Nie był to formalny podział polityczny terytorialny, każdy z cesarzy miał władzę nad całością imperium. Cesarstwo zostało podzielone tylko administracyjnie na dwie części: wschód i zachód. Każdemu cesarzowi przysługiwał tytuł augusta, który dobierał sobie regenta z tytułem cezara, a ten wspomagał go w rządach, a jednocześnie przejmował władzę po śmierci augusta. Nie było okresu bezkrólewia.

Tetrarchowie

• armię podzielono na armię graniczną i fortyfikacyjną
• wprowadzono prześladowanie chrześcijan. W 302 r. Dioklecjan usunął wszystkich chrześcijan z armii i urzędów, zniszczono kościoły i pisma chrześcijańskie, ustanowiono karę śmierci dla tych, którzy będą składać ofiary Bogu
• uporządkowano system monetarny, jednolita złota moneta nazywana aureusem

Moneta Dioklecjana

• wprowadzono nowy podział administracyjny na 4 prefektury( Italia, Galia, Iliria, Orient)14 diecezji,110 prowincji

Podział cesarstwa za Dioklecjana

Dioklecjan i jego współrządca abdykowali w 305 r. po 20 latach panowania. Jego przekonanie, że reformy zlikwidują kryzys było błędne. Po abdykacji cesarza odżyła wojna domowa. W 312 r. wygrał ją Konstantyn Wielki (jego matka św. Helena była chrześcijanka). Zrezygnował on z tetrarchii i rządził sam. W 313 r. wydał „Edykt Mediolański", w którym wprowadził równouprawnienie chrześcijaństwa z innymi religiami w cesarstwie (pierwszy edykt tolerancyjny na świecie). Chrześcijaństwo w zamian za uzyskanie swobody wyznania musiało uznać swoisty autorytet cesarza także w sprawach religijnych i mu się podporządkować. Wobec ciągle istniejących trudności w gospodarce towarowo- pieniężnej władze starały się zabezpieczyć dostawy różnych towarów poprzez wprowadzenie dziedziczenia niektórych zawodów. W 332r. Cesarz Konstantyn przywiązał kolonów do ziemi. Konstantyn zdecydował o wybudowaniu nowej stolicy, w której nie byłoby ani jednej pogańskiej świątyni i tak został wybudowany Konstantynopolis, na miejscu dawnej greckiej kolonii – Bizantion. Budowa została zakończona w 333 r., wtedy cesarz przeniósł się tam z dworem.

Położenie Konstantynopola

Konstantynopol

W 336 r. na łożu śmierci przyjął chrzest w obrządku ariańskim. Po jego śmierci rozpoczyna się kolejna wojna domowa, tym niebezpieczniejsza, że w Europie pojawili się Hunowie. Hunowie to lud azjatycki pochodzili z Azji Środkowej, gdzie prowadzili koczowniczy tryb życia. Ok. 360 r. rozpoczęła się tam susza i w poszukiwaniu żyznych pastwisk wyruszyli w kierunku północno- zachodnim i tak trafili do Europy. Natknęli się na Ostrogotów (odłam Germanów najbardziej wysunięty na wschód Europy. Przybycie Hunów rozpoczęło Wielką Wędrówkę Ludów, która będzie trwała do X w., ostatni lud azjatycki, który dzięki niej przybędzie do Europy, to Madziarowie.

Wielka Wędrówka Ludów IV- VI wiek

Ostrogoci, w panice przed Hunami, zaczęli uciekać w głąb Europy, wzbudzając popłoch wśród swoich pobratymców Wizygotów. Wizygoci w obawie przed Hunami poprosili ówczesnego cesarza wschodniego Walensa, aby pozwolił im się osiedlić w granicach imperium. Prośbą tą powołali się na pewien precedens. Po raz pierwszy w roku 355 Frankowie otrzymali prawo osiedlenia się w Galii, nad Renem. Osiedlono ich tam na statusie federati (sprzymierzonych), przyznano im prawo hospitalitatis (prawo gościny), co oznaczało, że miejscowi Rzymianie musieli im oddawać 1/3 swoich gruntów. W zamian za to Frankowie musieli bronić granicy na Renie. Taki status chcieli otrzymać też Wizygoci. Cesarz Walens pozwolił im się osiedlić w Mezji, prowincji nad środkowym Dunajem (obecna północna Bułgaria), ale miejscowa ludność nie chciała dać im ziemi. Osiedlili się tam w 375 r. Trzy lata potem, z powodu głodu, powstali i ruszyli na Konstantynopol. Walens zlekceważył ich. Nie czekając na posiłki cesarza zachodu Gracjana sam ruszył na Wizygotów. Do bitwy doszło pod Adrianopolem w 378 r. ( dzisiaj Edirne na terenie Turcji). Wojska rzymskie poniosły całkowitą klęskę, cesarz zginął na polu bitwy. Sytuację uratował Gracjan, który powołał na augustusa Teodozjusza-znakomitego wodza. Po śmierci Gracjana, Teodozjusz zdecydował się rządzić sam . Po czterech latach w 382 r. Teodozjusz Wielki opanował powstanie Wizygotów . Teodozjusz to ostatni wielki cesarz.

W 382 r. cesarz uznał chrześcijaństwo religią państwową, a w 392 r. ustanowił chrześcijaństwo jedyną religią. Chrześcijanie zaczęli prześladować tych, którzy nie chcieli podporządkować się edyktowi, opornych nazywali poganami. Słowo to pochodzi od słowa „pagus" czyli okręg wiejski- bo tam było ciągle wielu zwolenników starej religii. Środowiska wiejskie najtrudniej przejmowały nową wiarę. W 395 r. Teodozjusz Wielki zmarł. Na łożu śmierci podzielił imperium pomiędzy dwóch synów. Starszy Arkadiusz otrzymał część wschodnią Konstantynopolem (miał wtedy 11 lat, więc dostał opiekuna- barbarzyńcę Rufina. Młodszy – Honoriusz (9 lat) otrzymał część zachodnią ze stolicą w Rzymie; opiekun -barbarzyńca Stylichon.

Podział imperium przez Teodozjusza Wielkiego

Obaj barbarzyńcy byli regentami. Regent –-to człowiek sprawujący władzę w zastępstwie władcy. Patrycjusze mieli Stylichonowi za złe, że barbarzyńca sprawuje tak odpowiedzialny urząd, gardzono nim i spiskowano przeciw niemu. Wychodził z tego obronną ręką aż do roku 405, kiedy północna Italia została najechana przez bandę (hordę) Radagajsa. Była to mieszanka uciekinierów z różnych plemion. Patrycjusze zarzucili Stylichonowi, że to on sprowadził barbarzyńców do cesarstwa. Stylichon, jeśli chciał rządzić, musiał jak najszybciej udowodnić nieprawdziwość zarzutów. Musiał pokonać Radagajsa, zabrał więc trzy legiony znad Renu, którego mieli bronić Frankowie. W 406 r. pokonano Radagajsa.

Atak Radagajsa

Frankowie natomiast nie spełnili zadania i granica została przerwana pod Moguncją. Germanie z prawego brzegu Renu wdarli się do Galii. W wyniku przerwania granicy, Rzym stracił kilka prowincji: pn. i środkową Galię, Hiszpanię, Brytanię, Afrykę Pn. Przerwanie granicy spowodowało, że patrycjusze zawiązali kolejny spisek przeciw Stylichonowi i zamordowano go, co z kolei spowodowało bunt barbarzyńców (Wizygoci), którzy pod wodzą Alaryka ruszyli na Rzym. W 410 r. Rzym został zdobyty.

Splądrowanie Rzymu przez Wizygotów

Wizygoci po splądrowaniu Rzymu opuścili miasto. Rzym był coraz bardziej zagrożony przez Hunów, którzy w Europie Środkowej założyli swoje państwo plemienne, narzucili Rzymianom daninę. Było to niezwykle hańbiące. W 423 r. zmarł cesarz Honoriusz, zaczęła się kolejna wojna domowa. Hunowie obserwowali to, co dzieje się w Cesarstwie Zach. Ich wódz Attyla (Bicz Boży) postanowił wykorzystać wojnę domową i zawładnąć Rzymem. Hunowie wdarli się do Galii, do bitwy doszło na Polach Katalaunijskich w 451 r. Wojskami rzymskimi dowodził Aecjusz, nazywany Ostatnim Rzymianinem. Hunowie zostali pokonani, ale niebezpieczeństwo nie zostało zażegnane. Rzymianie spodziewali się kolejnego najazdu, ale nie stało się tak, gdyż Attyla zmarł w 453 r. A jego śmierć położyła kres istnieniu państwa Hunów.

Wojownik Hunów 

Państwo Attyli

Attyla

Hunowie to lud pochodzenia tureckiego o obyczajach, które fascynowały i zarazem przerażały Rzymian. Nie mieli zarostu, bowiem małym chłopcom nacinali żelazem policzki, niszczyło cebulki włosowe i nie pozwalało pojawić się zarostowi. Niechętnie poruszali się pieszo, całe życie spędzając na koniach bądź w wozach. Nie używali ognia, jedli półsurowe mięso, odgrzane między grzbietem końskim i udami jeźdźca. Nie uznawali żadnej formy domów, nawet krytych namiotów. Nie zmieniali odzieży, nosili jedynie szarą szatę( lnianą lub ze skóry) aż do zdarcie. Siedząc na koniach jedli, pili, załatwiali zakupy i zapadali w sen. Byli znakomitymi wojownikami. Tak bardzo im zależało na szybkości, ze nie atakowali umocnień. Używali łuków siedząc na koniu, czego nie potrafił wtedy nikt w Europie. Zabijali swoich starców aby nie opóźniali ich marszu.

W 455 r. Rzym zdobyli Wandalowie -jedno z tych plemion germańskich, które w granice Rzymu wtargnęły po przerwaniu granicy pod Moguncją. Straty były tak wielkie, że nazwa plemienia „Wandalowie" jest do dzisiaj synonimem zniszczenia. Potem przedostali się do Afryki Płn. i założyli tam swoje państwo na ziemiach dawnej Kartaginy.

Wędrówki Wandalów

W 475 r. Patrycjusz Orestes obalił cesarza Juliusza Neposa i na tronie osadził 4 – letniego syna Romulusa, którego nazwano Augustulusem (Cesarzątkiem). W 476 r. barbarzyńca Odoaker zabił Orestesa, później strącił z tronu Romulusa Augustulusa. Wszyscy spodziewali się, że Odoaker koronuje się na cesarza , ale on nie chciał tego zrobić, bo wiedział, że będzie uzurpatorem i znajdzie się ktoś, kto będzie próbował go obalić. Zaproponował cesarzowi wschodniemu Zenonowi układ, na mocy którego miał być jego poddanym, w zamian za co ten przyznał by mu tytuł namiestnika. Zenon dopiero w 480 r. zgodził się na ten układ. Odoaker odesłał więc insygnia Cesarstwa Zachodniorzymskiego do Konstantynopola, w zamian otrzymał tytuł namiestnika Italii, ale potem zupełnie się nie liczył ze Wschodem.