WYKŁAD: KULTURA RZYMSKA

Kultura rzymska wzorowała się najpierw na Etruskach, a potem na Grekach. Mimo to udało się Rzymianom nadać jej własny niepowtarzalny charakter.

FILOZOFIA

Nie rozwinęła się oryginalna rzymska filozofia. Rzymianie kontynuowali nurty filozofii greckiej. Do wybitnych filozofów należał żyjący w okresie republiki: Katon Starszy i Marek Cyceron oraz żyjący w okresie cesarstwa Seneka, który był wychowawcą Nerona i praktykował stoicyzm.

Katon Starszy

Marek Cyceron

Aureliusz

Seneka 

Uważał, że należy odrzucić wszystkie niepokoje życia, nie troszczyć się o majątek i zaszczyty. Za wybitnego znawcę i praktyka filozofii stoickiej uchodził cesarz Marek Aureliusz, który napisał „Rozmyślania".Wybitnym filozofem późnego cesarstwa był Plotyn(III w.), który głosił poglądy o transcendentnym Absolucie, który jest źródłem coraz mniej doskonałych bytów, najniższym bytem jest materia. Człowiek powinien starać się oczyszczać duszę przez ascezę i samodoskonalenie. Poznanie Absolutu jest możliwe tylko przez ekstazę. W V w. w Aleksandrii żyła pierwsza kobieta-filozof Hypatia, zwolenniczka neoplatonizmu, którą rozszarpał tłum sfanatyzowanych chrześcijan w 415 r.

Hypatia

Śmierć Hypatii

Wybitnym przedstawicielem filozofii chrześcijańskiej w tym okresie był św. Augustyn z Hippony. Z licznych jego dzieł dwa są najważniejsze: Wyznania, przedstawił w nich motywy nawrócenia się na wiarę chrześcijańską oraz Państwo Boże gdzie zawarł teologiczne i filozoficzne podstawy doktryny dominowania Kościoła nad państwem. Twierdził, ze cały świat jest odbiciem idei mieszczącej się w umyśle boga, a dusza ludzka jest odbiciem samego Boga, w ten sposób wprowadził prymat duszy nad ciałem.

  Św. Augustyn z Hippony

 Najważniejsze dzieła św. Augustyna

LITERATURA

W 240 p.n.e grecki wyzwoleniec( były niewolnik) Liwiusz Andronikus przetłumaczył na język łaciński Odyseję. Ta data jest uważana za początek literatury rzymskiej, bo łacina przestała być językiem niższych warstw stała się językiem literackim. W tym samym okresie tworzył najbardziej znany komediopisarz rzymski Tytus Plautus, który napisał 130 komedii, z których do naszych czasów zachowało się 21, były to przeważnie przeróbki sztuk greckich. Najsłynniejsze jego utwory to: „Żołnierz Samochwał", „Jeńcy", „Skąpiec".

Tytus Plautus

Katon Starszy

Za ojca rzymskiej prozy jest uważany Katon Starszy(234 p.n.e.-149 p.n. e.)Napisał „Pouczenie dla syna"- rodzaj encyklopedii, a także „Początki" czyli pierwsza historią Rzymu. Pozostawił po sobie również 150 mów. Niestety do naszych czasów zachowały się tylko drobne fragmenty jego dzieł z wyjątkiem „Gospodarstwa wiejskiego"

Liryka rozwinęła się szczególnie mocno w okresie cesarstwa. Wtedy tworzyli: Owidiusz, który zasłynął, przede wszystkim, jako twórca poezji miłosnej(„Sztuka kochania").Z niewyjaśnionych do dzisiaj przyczyn August skazał Owidiusza na wygnanie. Resztę życia Owidiusz spędził nad Morzem Czarnym( dzisiejsza Konstancja w Rumuni), jest również autorem dzieła Metamorfozy. Wergiliusz napisał „Eneidę"- rzymska epopeję,gdzie Eneasz, praprzodek Rzymian, ale także rodu Juliuszów, jest przedstawiany jako pobożny Rzymianin. Bukoliki oraz Georgiki w których wyrażała przywiązanie do ziemi ojczystej i piękna italskiej przyrody i Horacy –autor słynnych Pieśni, w których propaguje epikureizm.

Pojawiło się zjawisko finansowego popierania twórców. Inicjatorem tego był przyjaciel Oktawiana Augusta- Gajusz Mecenas, jego nazwisko do dzisiejszego dnia jest określeniem mecenasów sztuki. Mecenas kupił Horacemu majątek ziemski aby ten mógł spokojnie tworzyć.

Ogrody i willa Gajusza Mecenasa w Tivoli

Rzymianie bardzo rozwinęli historiografię. Do kanonu dzieł historycznych przeszły prace Juliusza Cezara" O wojnie galijskiej" i „ O wojnie domowej". W czasach Oktawiana Augusta Tytus Liwiusz napisał „Historię Rzymu od założenia miasta", która stała się wzorem dla całej europejskiej historiografii. Jego dzieło ma również charakter moralizatorski-klęska jest zawsze spowodowana zaniechaniem powinności religijnych, zwycięstwo skutkiem umiłowania Ojczyzny i pobożności.

Juliusz Cezar

Tytus Liwiusz

Na przełomie I i II w. Tacyt opisał panowanie dwóch pierwszych dynastii cesarskich w dziełach Roczniki i Dzieje. Pokazał jako pierwszy, że cesarzem można być obwołanym również na prowincji, jeżeli ma się za sobą legiony. Potrafił pokazać, jak pisze Maria Jaczynowska mechanizm degenerowania się cesarzy i ich przemianę w tyranów. Tacyt był również autorem Żywota Agrykoli- opisał zwycięstwa swojego teścia. Historycy uznają Tacyta za historyka wiarygodnego mimo że jest związany z senatem i wychwala tych cesarzy, którzy z senatem współpracowali. Żyjący w czasach panowania cesarza Hadriana Swetoniusz napisał Żywoty cesarzy(opisał 12 pierwszych cesarzy, przekazując mnóstwo materiału anegdotycznego o ich życiu.

Tacyt Swetoniusz

Wybitnym pisarzem epoki był Pliniusz, który pozostawił po sobie 37 tomów Historii naturalnej, tworzył w I w.

Pliniusz Starszy

Wybuch Wezuwiusza

Jego dzieło ma charakter encyklopedii i zawiera cały zakres ówczesnej wiedzy o świecie z różnych dziedzin. Pliniusz zginął podczas wybuchu Wezuwiusza w 79 r. do końca obserwując to zjawisko i robiąc notatki.

Plutarch z Cheronei pisał żywoty znakomitych Greków i Rzymian. Galen z Pergamonu. to znakomity lekarz, który pozostawił po sobie 100 traktatów medycznych.

SZKOLNICTWO

Rzymianie, wzorem Greków, wprowadzili trójstopniowy system nauczania: szkoły „podstawowe" gdzie uczono czytania i pisania, szkoły „średnie" gdzie interpretowano dzieła literatury greckiej i łacińskiej pod kierunkiem nauczyciela nazywanego grammaticus oraz szkoły wyższe prowadzone przez retorów, gdzie uczono krasomówstwa czyli retoryki. Innowacją Rzymian było, wprowadzenie nauczania prawa z czego wykształciło się szkolnictwo wyższe typu prawniczego.

RELIGIA, IDEAŁY MORALNE

Wierzenia rzymskie były ściśle związane z rolnictwem, które było podstawą utrzymania Rzymian. Na początku bóstwa rzymskie były nieosobowe, nie budowano im świątyń, nie stawiano posągów. Wykształcenie się kultu ogólnopaństwowego wykształciło się dopiero pod koniec królestwa, pod wpływem Etrusków. Na Kapitolu zaczęto czcić triadę, wzorowaną na etruskich bogach: Jowisza, Junonę i Minerwę. Zaczęto budować świątynię kapitolińską, była gotowa w 509 p.n.e.

Kapitol - miejsce gdzie stała główna świątynia

Triada Kapitolińska: Minerwa, Jowisz, Junona

Ogólnopaństwowe znaczenie uzyskała Westa. Bóstwem, rdzennie rzymskim, o dwóch twarzach była Janus- bóg początku i przejść ( stąd jego opiece podlegały bramy). W czasie wojny otwierano bramy jego świątyni. Rzymianie uchodzili za ludzi bardzo pobożnych, ale ich stosunek do religii charakteryzował praktycyzm oparty na zasadzie: daję Ci abyś Ty mi coś dał. Religię rzymska charakteryzowała tolerancja i specyficzna „gościnność" czyli łatwa synkretyzacja obcych bóstw. Potrafili modlić się do bogów miasta, które oblegali prosząc by je opuścili i zapraszali do swoich świątyń. Od V w. p.n.e. zaczął się intensywny proces hellenizacji rzymskiej religii. Pod wpływem religii ukształtował się ideał rzymskiego obywatela, który powinien być mężny i pobożny. Powinien szanować bogów i rodziców. Rzymianie na zawsze zachowali szacunek dla zawodu rolnika i dobrego gospodarza. Rzymianin powinien również zawsze na pierwszym miejscu stawiać dobro państwa i gminy. Wykształcił się również ideał Rzymianki, surowej matrony, wiernej towarzyszki męża i wychowawczyni synów- przyszłych żołnierzy i wzorowych obywateli. Dopiero pod koniec republiki surowe ideały życia zostały zastąpione dążeniem do maksimum wygód i luksusu. W życiu patrycjuszy nastąpił gwałtowny rozpad małżeństwa i rodziny. Rozwody stały się powszechnym zjawiskiem.

ARCHITEKTURA

Rzymianie wprowadzili do budownictwa cement co dało możliwość zastosowania śmiałych rozwiązań architektonicznych takich jak łuk. Coraz bardziej okazałe stały się budowle publiczne szczególnie bazyliki,w których odbywały się sądy, zebrania polityczne, zawierano transakcje handlowe. Pierwsza tego typu budowla została wzniesiona w 184 r. z inicjatywy cenzora Katona nazywała się Basilica Porcia.

Bazylika rzymska

Łuk triumfalny Konstantyna

W tej dziedzinie sztuki Rzymianie również wzorowali się na Grekach, ale udało im się stworzyć budowle oryginalne, gdzie indziej niespotykane, czyli łuki triumfalne, które były wznoszone dla upamiętnienia zwycięstwa jakiegoś wodza. Szczególnie wiele budowano ich w okresie Cesarstwa. Zachowały się łuki Tytusa, Wespazjana, Septymiusza Sewera oraz Konstantyna Wielkiego. Rzymianie wynaleźli cement co pozwoliło im wznosić budowle z półkolistymi sklepieniami. Najsłynniejsze rzymskie budowle to Panteon czyli świątynia wszystkich bogów wybudowany przez wodza i przyjaciela Oktawiana- Marka Agrypę, przebudowany przez Hadriana, który go zwieńczył olbrzymią i bardzo efektowną kopułą.

Panteon

Kopuła Panteonu

Koloseum czyli Amfiteatr Flawiuszy, mógł pomieścić 45 tys. widzów. Odbywały się tam walki gladiatorów i dzikich zwierząt- ulubione rozrywki Rzymian.

Koloseum

 Wnętrze Koloseum

Circus Maximus służyło do wyścigów konnych. Wyścigi to kolejny popularny sport w Rzymie, tworzyły się nawet specjalne stronnictwa kibiców.

Circus maximus-rekonstrukcja

Wygląd współczesny Circus maximus

Rzym został gruntownie przebudowany przez Nerona po wielkim pożarze, a potem przez Hadriana.

Miasta rzymskie były skanalizowane, wodę doprowadzały do nich akwedukty - wodociągi budowane na arkadach. Można je spotkać w krajobrazie Francji, Włoch i Hiszpanii.

Akwedukty

Potrzebom ogółu mieszkańców służyły termy municypalne. Zwykle każde miasto miało kilka zespołów takich term.

Można tam było, nie tylko zadbać o higienę osobistą ale także odpocząć i spotkać się ze znajomymi. Przeciętny obywatel korzystał z term kilka razy w tygodniu, spędzając tam niejednokrotnie kilka godzin.

Termy rzymskie-rekonstrukcja

 Termy

Centrum miasta rzymskiego tworzyło forum- główny plac, w pobliżu którego znajdowała się zwykle curia- miejsce obrad rad y miejskiej oraz bazylika przeznaczona do celów handlowych i sadowych.

Forum Romanum-rekonstrukcja

 Wygląd współczesny Forum

Ponadto w miastach były gimnazjony- budynki do ćwiczeń fizycznych i lekkoatletycznych, szkoły. Ulice były brukowane, budowane z perystylami- ogród wewnętrzny, otoczony kolumnami. Domy bogaczy miały ogrody i obowiązkowe atrium-wewnętrzne pomieszczenie, niezadaszone, przechodzące przez 2 kondygnacje.

Perystyl 

Atrium rzymskie

RZEŹBA I MALARSTWO

W rzeźbie na początku wzorowali się na etruskiej rzeźbie terakotowej( Wilczyca Kapitolińska), potem kopiowali wzory greckie. Celem rzymskich rzeźbiarzy, co odróżniało ich od Greków było oddanie rysów indywidualnych postaci, nie zaś tworzenie typów idealnych. W Rzymie bardzo rozwinęła się rzeźba portretowa, nie rezygnowała ona całkowicie z przedstawienia faktycznego wyglądu postaci, ale go idealizowała. Przedstawiano postaci w sile wieku.

Juliusz Cezar

Oktawian August

Rzymianie byli niedościgłymi mistrzami rzeźby reliefowej, przykładem jest spiralny relief z Kolumny Trajana. Przykładem rzeźby poźnorzymskiej są tetrarchowie

Kolumna Trajana

Tetrarchowie

MALARSTWO RZYMSKIE

Przeciwieństwie do architektury jest mało znane. W dobrym stanie zachowały się freski i mozaiki w Pompejach i tylko po tym możemy sądzić o wielkim artyzmie tej dziedziny sztuki tej dziedziny sztuki. Rzymianie tutaj także wzorowali się na Grekach. Wielkim uznaniem cieszyło się malarstwo sztalugowe, które do naszych czasów nie zachowało się wcale. Tak samo jak w innych dziedzinach sztuki Rzymianie cenili przede wszystkim walory użytkowe malarstwa, co różniło ich od Greków

Fresk pompejański

Malarstwo figuralne

Martwa natura

Malarstwo portretowe