WYKŁAD: POCZĄTKI CHRZEŚCIJAŃSTWA I JEGO ROZWÓJ I/II WIEKU IMPERIUM

Podstawowym źródłem do historii wczesnego chrześcijaństwa jest Nowy Testament. Tworzą go cztery Ewangelie: według Marka, Mateusza, Łukasza i Jana, Dzieje Apostolskie, 12 Listów Apostolskich, Apokalipsa czyli Objawienie św. Jana. Dla historyków źródłem są również apokryfy czyli teksty, które nie zostały uznane przez oficjalną tradycję Kościoła.

Czterej ewangeliści i ich symbole

Żadna z Ewangelii nie powstała wcześniej niż 30 lat po śmierci Chrystusa. Wiarygodność ich, jak twierdzi profesor Maria Jaczynowska jest duża, ponieważ chrześcijanie, podobnie jak Żydzi w rabinackich szkołach stosowali mnemotechniczne sposoby zapamiętywania wydarzeń i pamięciowe ich zapamiętywanie. Najstarszą częścią Ewangelii są Listy Apostolskie św. Pawła, które powstały ok. 50-64 r. Trwa spór czy najstarsza jest Ewangelia św. Marka ( tak twierdzi większość badaczy) czy św. Mateusza. Nie wiadomo również czy były pierwotnie napisane w języku aramejskim czy od razu po grecku.

Źródła rzymskie i żydowskie niewiele mówią o wczesnym chrześcijaństwie. Tacyt określa chrześcijaństwo „żydowskim zabobonem" i pisze w Rocznikach o prześladowaniach za Nerona. Źródła pozwalają umieścić narodziny Chrystusa na ok. 7/6 r. p.n.e. Mnich benedyktyński Dionizy Mały, który w VI w. wprowadził pojęcie ery chrześcijańskiej pomylił się wyznaczając początek naszej ery jako rok kiedy narodził się Chrystus. Jezus działał w Galilei, jego działalność publiczna trwała 2 lata. Dążył do zreformowania judaizmu, do napełnienia schematycznych obrzędów nową treścią religijną, nieortodoksyjne podejście do żydowskiego prawa doprowadziło do konfliktu z żydowską radą- Sanhedrynem, podzieloną na dwie frakcje: saduceuszami( zamożne warstwy społeczeństwa, sprzyjające asymilacji najpierw w ramach kultury hellenistycznej, potem współpracy z Rzymem) i faryzeuszami(byli stronnictwem ludzi świeckich, będącym opozycją wobec kapłańskiej arystokracji saduceuszów), starającym się jednak w swoim postępowaniu przestrzegać świątynnych reguł czystości). Został ukrzyżowany pod koniec namiestnictwa w Judei Poncjusz Piłata, za panowania cesarza Tyberiusza. Jezus został ukrzyżowany na mocy prokuratorskiego wyroku jako polityczny buntownik ( gdyby Żydzi uznali go za buntownika religijnego zostałby ukamienowany), został oskarżony o dążenie do przejęcia władzy królewskiej. Pierwsi wyznawcy nadali mu drugie imię Chrystus, po grecku namaszczony.

Sąd Piłata

Po śmierci Chrystusa w Jerozolimie powstała pierwsza gmina chrześcijańska, którą kierował Jakub Sprawiedliwy uważany za pierwszego w historii biskupa. W chrześcijaństwie ścierały się dwa nurty: judaistyczny i uniwersalny. Ostatecznie zwyciężył ten drugi nurt, dzięki Pawłowi z Tarsu, który uwolnił pierwszych chrześcijan z ograniczeń prawa żydowskiego co spowodowało, że zaczęli się do chrześcijan przyłączać także nie- Żydzi. Św. Paweł (wcześniej Szaweł) był najpierw gorliwym prześladowcą chrześcijan( z jego przyczyny został zabity w Jerozolimie św. Szczepan- pierwszy męczennik).

Św. Paweł Męczeństwo

św. Szczepana

W drodze do Damaszku doznał objawienia i stał się wyznawcą Chrystusa. To właśnie on głosił, że chrześcijaninem może zostać każdy. Duże znaczenie dla rozwoju chrześcijaństwa miała działalność misyjna św. Pawła. Podróżował po Azji Mniejszej, Grecji i Macedonii, gdzie zakładał gminy chrześcijan. Około 67 r. poniósł śmierć męczeńska w Rzymie w czasach panowania Nerona. Na czele każdej gminy stali biskupi (episkopos- kierujący), potem w hierarchii byli prezbiterzy( starsi), a potem diakoni czyli pomocnicy.

Nawrócenie św. Pawła

Miejsca, które odwiedził św. Paweł

Po imperium rzymskim chrześcijaństwo rozpowszechniali Apostołowie. Św. Piotr został pierwszym biskupem Rzymu i ochrzcił pierwszego poganina, centuriona Korneliusza. Tajemniczy tryb życia chrześcijan, ich niechęć do uczestniczenia w życiu publicznym, podejrzenia o dokonywanie rytualnych zbrodni, jak pisze Maria Jaczynowska, był powodem niechęci do chrześcijaństwa i powodował prześladowania chrześcijan. Generalnie jednak cesarze kazali karać tych chrześcijan, którzy otwarcie przyznawali się do wyznawanej wiary i odmawiali oddawania czci oficjalnym bogom, co w przekonaniu Rzymian mogło ściągnąć na całe państwo różne klęski. Pierwsze prześladowanie chrześcijan miało miejsce w 64 r. za Nerona, w związku z pożarem Rzymu, za który winą obarczono chrześcijan.

Prześladowanie chrześcijan za Nerona

Sytuacja zaczęła się zmieniać wraz z nasilaniem się kryzysu w III wieku cesarstwa. Kiedy to Rzymianie zniechęceni do dotychczasowych bogów, którzy nie reagowali na prośby wyznawców, zaczęli szukać czegoś innego. Prześladowania początkowo miały lokalny charakter i były często wynikiem sporów chrześcijan z władzami żydowskimi. Sytuację zmieniła działalność misyjna Kościoła, prowadząca do rozpowszechnienia się chrześcijaństwa wśród pogan. Największe prześladowania chrześcijan przypadały na lata 303-304 r. czyli okres rządów cesarza Dioklecjana. Jednak ani tortury, ani wyroki śmierci nie przestraszyły szybko rosnącej grupy zwolenników nowej religii. Wśród nich można było znaleźć coraz częściej nawet cesarskich urzędników.

Prześladowania chrześcijan za Dioklecjana

Edykt mediolański

Prześladowania nie zmniejszały, a nawet zwiększały liczbę przyjmujących nową wiarę. Prześladowania przerwał częściowo edykt tolerancyjny cesarza Galeriusza z 311 roku, a w pełni tak zwany edykt mediolański z 313 roku, kiedy cesarz Konstantyn Wielki przyznał chrześcijanom takie same prawa, jak wyznawcom innych bogów. 20 maja 325 Konstantyn, który sam był wyznawcą arianizmu, zwołał pierwszy sobór powszechny biskupów chrześcijańskich, znany w tradycji jako sobór nicejski I. Głównym tematem obrad 220 biskupów była kwestia czy Bóg Ojciec i Syn Boży są jednej istoty, jak chcieli zwolennicy ruchu ortodoksyjnego, czy też Syn jest stworzony przez Ojca i jemu poddany, jak twierdzili zwolennicy Ariusza – arianie (twierdzili, że Jezus jest Bogiem, lecz niższym i stworzonym w czasie).Kwestia ta została rozstrzygnięta przez sobór po myśli ortodoksów, jednak rozstrzygnięcie to było później wielokrotnie kwestionowane na poszczególnych synodach.

Sobór w Niceji 325 r.

W V w. pojawiła się herezja nestoriańska. Patriarcha Konstantynopola Nestoriusz ogłosił, że w Chrystusie były dwie niezależne natury boska i ludzka, które się nie przenikały. Zaprotestowali przeciwko temu chrześcijanie z Aleksandrii, głosząc, że w Chrystusie była tylko jedna ludzka natur, tak narodziła się kolejna herezja- monofizytyzm, która istnieje do dnia dzisiejszego jako Kościół Koptyjski w Egipcie i Etiopii.

W 392 r. po wstąpieniu na tron cesarski Teodozjusza I, chrześcijaństwo stało się oficjalną religią Imperium. Teodozjusz I ogłosił tzw. edykt o prawowierności, w którym nakazał, by narody znajdujące się pod panowaniem rzymskim przyjęły wiarę chrześcijańską. Wszyscy inni byli uważani za heretyków. Poganie nie mogli się publicznie gromadzić ani otwarcie głosić swojej wiary. Na przykład na mocy tego edyktu, od 394 r. obowiązywał zakaz organizowania olimpiad na terenie Grecji. Kościół w tamtym czasie niejednokrotnie popierał działania wojenne i prześladowania odstępców od wiary i Żydów, dochodziło także do nawracania siłą. W 330 r. stolica Cesarstwa została przeniesiona do Bizancjum i znaczenie tamtejszej gminy, nazywanej Nowym Rzymem zaczęło szybko rosnąć, w związku ze wzrostem liczby mieszkańców i przede wszystkim dużymi wpływami jakie w ówczesnym kościele posiadali kolejni cesarze. Rozpoczęła się rywalizacja o prymat w kościele między patriarchą ( odpowiednik biskupa) Konstantynopola, a biskupem Rzymu nazywanym papieżem .