4. PANOWANIE BOLESŁAWA ŚMIAŁEGO

LEKCJA 4. II KRYZYS MONARCHII PIASTOWSKIEJ W CZASACH BOLESŁAWA ŚMIAŁEGO.

RZĄDY WŁADYSŁAWA HERMANA I BOLESŁAWA KRZYWOUSTEGO

BOLESŁAW ŚMIAŁY

1058-1078

Niektórzy historycy przypuszczają, że Bolesław Śmiały po swojej babci- margrabiance miśnieńskiej, odziedziczył obłęd, co tłumaczy gwałtowność jego zachowania. Najważniejszą kwestią jego panowania była polityka zagraniczna. Pragnął uniezależnić Polskę od cesarstwa. Wykorzystał osłabienie wewnętrzne cesarstwa w czasach małoletniości cesarza Henryka IV i przestał płacić Czechom trybut ze Śląska. Odtworzył arcybiskupstwo gnieźnieńskie 1064r. mianując arcybiskupem Bogumiła. Kilka razy wyprawił się na Czechy i na Węgry, aby osadzić tam władców, którzy tak jak on będą prowadzić antyniemiecką politykę. Zorganizował także wyprawę na Ruś Kijowską w 1068r. aby osadzić na tronie swojego zięcia Izjasława. W drodze powrotnej z Rusi przyłączył do nas Grody Czerwieńskie. W 1072r. roku mianował biskupem krakowskim swojego przyjaciela Stanisława ze Szczepanowa. W konflikcie pomiędzy cesarzem a papieżem o inwestyturę opowiedział się po stronie papieża Grzegorza VII, który wynagrodził Bolesława koroną. Śmiały koronował się 1076r. W 1078r. doszło między królem a biskupem Stanisławem ze Szczepanowa do konfliktu, którego tło nie jest znane. Gall Anonim nazywa co prawda biskupa zdrajcą, ale łacińskie słowo traditor, którego użył kronikarz nie oznacza zdrajcy w naszym rozumieniu tego słowa, a raczej kogoś, kto nie dochował posłuszeństwa lennego. Gall Anonim bardzo lakonicznie wypowiedział się o tej sprawie, chociaż na pewno żyli w jego czasach naoczni świadkowie tych wydarzeń . Z jakiś jednak powodów nie chciał pisać szerzej.

Z KRONIKI GALLA ANONIMA

Jak zaś doszło do wypędzenia króla Bolesława z Polski, długo byłoby o tym mówić; tyle wszakże można powiedzieć, sam będąc pomazańcem nie powinien był pomazańca za żaden grzech karać cieleśnie. Wiele mu to bowiem zaszkodziło, gdy przeciw grzechowi grzech zastosował i za zdradę wydał biskupa na obcięcie członków. My zaś nie usprawiedliwiamy biskupa-zdrajcy, ani nie zalecamy króla, który tak szpetnie dochodził swych praw – lecz pozostawmy te sprawy

KOMENTARZ HISTORYKA

Zacytowany fragment – mimo że tak krótki – obrósł z czasem interpretacjami tak bardzo, że często zatraca się granicę między tekstem źródłowym a literaturą przedmiotową. Nieporozumienia zaś dotyczą  trzech punktów – przewinienia, jakiego dopuścił się biskup, sądu, jaki miał się nad nim odbyć, oraz kary, jaka została mu wymierzona.
 Najwięcej kontrowersji pojawiło się wokół słowa traditor tłumaczonego przez historyków najczęściej jako zdrajca i to w dodatku zdrajca stanu. Jednak analiza wszystkich miejsc w kronice, gdzie pojawiają się wyrazy zdrajca i zdrada (oraz ich pochodne), pokazuje, że kronikarz używa tych wyrazów nieprecyzyjnie, nie wiążąc z nimi stale tego samego sensu prawnego, a zdrada biskupa Stanisława była raczej buntem przeciw działaniom podejmowanym przez króla Bolesława Śmiałego. Według kronikarza biskup „zdradził",ponieważ nie dochował obowiązku wierności, jaką był winien władcy jako swemu „panu przyrodzonemu".

W kronice wielkopolskiej z XIV wieku znalazł się z kolei zapis, że biskup krytykował okrucieństwa Bolesława, a kiedy zrobił to kiedyś podczas kazanie, którego słuchał także król, Bolesław własnoręcznie zabił go ciosem miecza w tył głowy. Dowodem ma być zapis w Kronice Wincentego Kadłubka.

Z KRONIKI WINCENTEGO KADŁUBKA:

A gdy prześwity biskup krakowski Stanisław nie mógł go odwieść od tego okrucieństwa, najpierw grozi mu zagładą, wreszcie wyciąga ku niemu miecz klątwy. Atoli on, jak był zwrócony w stronę nieprawości, w dziksze popada szaleństwo. Rozkazuje więc przy ołtarzu porwać biskupa. Ilekroć okrutni służalcy próbują rzucić się na niego, tylekroć skruszeni, tylekroć na ziemie powaleni łagodnieją. Wszak tyran lżąc ich z wielkim oburzeniem sam podnosi świętokradzkie ręce biskupa niewinnego rozszarpuje.

Istnieje także papieska bulla z XIV wieku, w której znalazł się zapis, że w Polsce biskup zdrajca został postawiony przez króla przed sądem i skazany na karę przynależna zdrajcą-śmierć przez poćwiartowanie. W bulli nie wymieniono ani imienia króla ani biskupa. Ponadto zarówno bulla jak i kronika wielkopolska zostały napisane w XIV wieku czyli dwa wieki po wydarzeniach, które opisywały- nie mogą być więc uznawane za źródła bezpośrednie. Nie wiemy co było tłem konfliktu, ale wiemy jaki był jego skutek. Śmierć biskupa uaktywniła spisek przeciwko królowi, prawdopodobnie inspirowany przez Niemców, którego osią był brat króla Władysław Herman. Bolesław Śmiały wraz z synem Leszkiem uciekł z Polski w 1079r. i schronił się w klasztorze w Osjaku na Węgrzech. Tam został otruty w 1081r. W 1085r. wrócił do Polski jego syn Mieszko Bolesławowic i wkrótce także został zamordowany.

WŁADYSŁAW HERMAN 1079-1102

Władysław Herman przejmując władzę po bracie nie koronował się, co dla wielu historyków jest dowodem jego posłuszeństwa wobec Niemców i tego, że spisek przeciwko Bolesławowi był również inspirowany przez Niemców.

Do roku 1079r. Władysław Herman był panem Mazowsza, którym rządził najpierw niezależnie na mocy testamentu swojego ojca Kazimierza Odnowiciela, potem jednak Bolesław Śmiały narzucił mu swoja zwierzchność. Ulubionym miastem Hermana był Płock- tam książę przebywał najczęściej. W średniowieczu miasto gdzie przebywa książę jest stolicą państwa, chociaż słowo „stolica" w ogóle nie funkcjonowało w średniowieczu. Rządząc Mazowszem, jeszcze w czasach panowania Śmiałego, poślubił nieznaną z imienia córkę miejscowego możnowładcy. Ślub odbył się w obrządku pogańskim. Pierworodnym synem Władysława, urodzonym ze słowiańskiej żony był Zbigniew, który według prawa kanonicznego, był dzieckiem z nieprawego łoża. Kiedy Władysław Herman przejął władzę nad całym krajem zawarł chrześcijański związek z czeską księżniczką Judyta, która bardzo długo nie mogła urodzić dziecka. Dlatego Zbigniew był wychowywany jak następca tronu. W 1086r. urodził się Bolesław Krzywousty/ przydomek wziął się stąd, że książę miał zniekształconą żuchwę/, wtedy Zbigniew został odesłany do klasztoru. Judyta Czeska zmarła wkrótce po porodzie. Herman ożenił się powtórnie z księżniczką niemiecką Judytą Salicką. Herman, chory na podagrę coraz mniej interesował się rządami, praktycznie władzę w jego imieniu sprawował jego palatyn/wojewoda/ Wojciech Sieciech.

Palatyn Sieciech Ufundowany przez palatyna gród Sieciechów

O niezwykłej pozycji Sieciecha świadczył fakt bicia własnych monet. Możni go nienawidzili, bo był zwolennikiem silnie scentralizowanej władzy, otaczał się ludźmi niskiego stanu, stosował nepotyzm czyli obsadzał stanowiska dworskie swoimi krewnymi. W 1093r. możni zbuntowali się przeciwko Sieciechowi i Władysławowi Hermanowi, jako pretekst podali obronę praw Zbigniewa do dziedziczenia. Zbigniew został sprowadzony z niemieckiego klasztoru. Wojna zakończyła się zwycięstwem możnych. Władysław Herman musiał wyznaczyć Zbigniewowi Wielkopolskę jako dzielnicę. W 1096r. wojna zaczęła się ponownie tym razem rozpoczął ją Sieciech. Po stronie możnych i Zbigniewa stanął Bolesław Krzywousty. Palatyn został pokonany, a Herman dokonał całkowitego podziału państwa. Bolesław otrzymał Śląsk i Małopolskę, Zbigniew Wielkopolskę , Władysław Herman pozostawił sobie Mazowsze. Tak rozpoczął się pierwszy, dłuższy podział państwa na dzielnice, który przetrwał aż do śmierci Władysława Hermana w 1102r.

BOLESŁAW KRZYWOUSTY 1102-1138

Po śmierci Władysława Hermana Mazowsze przejął Zbigniew. Bracia utrzymywali dobre stosunki, tak długo jak Zbigniew pozwalał Krzywoustemu przechodzić przez swoje ziemie na Pomorze, które Bolesław rabował. Z czasem Pomorzanie zaczęli organizować odwetowe wyprawy, które docierały tylko i wyłącznie do ziem Zbigniewa. Dlatego też w 1106r. książę zabronił bratu przejścia przez swoje ziemie. W związku z czym w 1107r. Bolesław napadł na Wielkopolskę i Mazowsze, wygnał Zbigniewa i przyłączył jego dzielnicę do swojej. Wygnany książę pośpieszył na niemiecki dwór i poprosił o pomoc cesarz Henryka V, który chętnie tej pomocy udzielił. W 1109r. roku zaczęła się wojna z Niemcami. Wojska niemieckie przekroczyły Odrę koło Krosna Odrzańskiego. Bolesław Krzywousty unikał otwartego starcia z Niemcami, dręczył ich wojną partyzancką, która okazała się bardzo skuteczna.

WOJNA POLSKO-NIEMIECKA W 1109R.

Ponadto cesarz nie zdobył żadnego z obleganych miast : Głogowa i Bytomia Odrzańskiego. Szczególnie bohaterska była obrona Głogowa.

Z KRONIKI GALLA ANONIMA

„Niemcy nakręcali kusze ręczne, Polacy machiny oprócz kuszy. Niemcy wypuszczali strzały, Polacy pociski oprócz strzał. Niemcy obracali proce z kamieniami, Polacy kamienie młyńskie z zaostrzonymi drągami. Gdy Niemcy osłonięci pokryciem z belek usiłowali podejść pod mur, Polacy sprawiali im łaźnie płonącymi głowniami i wrzącą wodą. Niemcy podprowadzali pod wieżę żelazne tarany, Polacy zaś staczali na nich z góry koła nabijane żelazem. Niemcy po wzniesionych drabinach pięli się w górę, a Polacy nabijali ich na haki żelazne i podnosili w powietrze".

Cesarz zgodził się na pięć dni rozejmu, licząc że Krzywousty zgodzi się na kapitulację Głogowa. W zamian obrońcy wydali cesarzowi swoich synów jako zakładników. Polski książę kategorycznie odrzucił możliwość poddania grodu. Rozczarowany cesarz zaatakował wściekle. Otoczył gród wałem i rozpoczął szturm, w trakcie którego młodych chłopców, jako żywe tarcze przywiązano do maszyn oblężniczych. Mimo to obrońcy nie zawahali się.

Grodzianie wcale nie oszczędzali własnych synów i krewnych bardziej niż Niemców, lecz zmuszali ich kamieniami i orężem do odstąpienia od muru. Zewsząd wtedy przypuszczono szturm i z obu stron podniósł się krzyk potężny" "

Wreszcie osłabione wojska niemieckie zostały pokonane na Psim Polu koło Wrocławia. Cesarz opuścił ziemie polskie wraz z całą armią.

Z KRONIKI WIELKOPOLSKIEJ

Tak wielkie zaś mnóstwo psów zbiegło się na miejsce walki, że pożerając trupy wpadły w jakąś dzikość. To też przez wiele dni ludzie nie mieli tamtędy bezpiecznego przejścia. Dlatego pole bitwy do dziś nazywa się Psim Polem".

W roku 1112r. Zbigniew poprosił Krzywoustego o zgodę na powrót, Krzywousty pozwolił bratu wrócić, a następnie, jak twierdzą kronikarze, kazał go uwięzić i oślepić. Z tego wszystkiego Zbigniew zmarł. Istnieje również inna wersja, która twierdzi, że to Zbigniew zachowywał się obraźliwie wobec Krzywoustego, który musiał go w ten sposób ukarać. Wywołało to powszechne oburzenie, Krzywousty musiał zgodzić się odbyć pielgrzymkę i ufundować kilka kościołów. Po śmierci Zbigniewa nikt już nie mógł odmówić mu praw do tronu, zaczął realizować największe marzenie - podbój Pomorze. Walka o Pomorze będzie trwała od 1113r. do 1124r.

Najpierw do 1116r. Krzywousty starał się umocnić na linii Noteci i stamtąd zaczął atakować Pomorze Gdańskie. Pomorze Gdańskie zostało zdobyte do roku 1116r. i teraz przyszła kolej na Pomorze Zachodnie. W 1121r. został zdobyty Szczecin i książę Szczecina, Warcisław złożył hołd lenny Bolesławowi, co oznaczało, że Pomorze Zachodnie nie zostało bezpośrednio włączone do Polski, było połączone stosunkiem lennym, dlatego na Pomorzu Gdańskim łatwo było odbudować wpływy polskie ponieważ nigdy nie wygasło tam chrześcijaństwo, natomiast na Pomorzu Zachodnim nastąpiła repoganizacja i trzeba było najpierw odbudować tam chrześcijaństwo. Dlatego też w 1123r. Krzywousty wysłał na Pomorze Zachodnie wyprawę misyjną, na czele której stanął Bernard Hiszpan (biskup z Hiszpanii), ta wyprawa jednak nie zakończyła się sukcesem, Bernard zginął. W roku 1124r. zorganizowano drugą wyprawę na czele stanął biskup Bambergu – Otto, który dwa razy przebywając na Pomorzu przywrócił choć częściowo chrześcijaństwo i z tego powodu został kanonizowany. Przyłączenie Pomorza to wielki sukces Krzywoustego. Ostatnie 14 lat jego panowania nie jest już tak dobre, jest związane z trudnościami w polityce zagranicznej i konfliktem w najbliższej rodzinie. W polityce zagranicznej - w 1131r. arcybiskup Magdeburga, Norbert uzyskał od papieża Innocentego II zgodę na to by zlikwidować arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Do tego wszystkiego zaczęli na Polskę najeżdżać Czesi, chcąc pomścić wcześniejsze wyprawy organizowane przez Krzywoustego. W 1135r. Krzywousty zdecydował się złożyć hołd lenny przed cesarzem Lotarem III, co z kolei spowodowało, że cesarz przywrócił arcybiskupstwo gnieźnieńskie i powstrzymał czeskie najazdy. Jeśli chodzi o sprawy rodzinne, to problemy brały się stąd, że Krzywousty dwukrotnie się żenił. Jego pierwsza żona, ruska księżniczka Zbysława, urodziła mu syna Władysława. Władysław miał już własną żonę, Agnieszkę z Babenbergów, kiedy owdowiały Krzywousty po raz koleiny ożenił się z niemiecką księżniczką Salomeą z Bergu, która urodziła mu kilkoro dzieci, w tym 4 synów. Władysław nienawidził swojego rodzeństwa, ponieważ zagrażało jego prawom do sukcesji. Widząc tą nienawiść pomiędzy synami, Krzywousty obawiał się, że po śmierci może wybuchnąć wojna domowa. Wiedział czym to się kończy, bo sam walczył ze Zbigniewem, z tego powodu w roku 1138r. przygotował ustawę sukcesyjną, która czasem niesłusznie jest nazywana testamentem ( testament nie potrzebuje zatwierdzenia przez możnych, ta ustawa była zatwierdzona na wiecu możnych, ponadto testament obowiązuje tylko bezpośrednich spadkobierców, którzy ze spadkiem mogą zrobić co im się podoba, ta ustawa miała obowiązywać na zawsze). W 1138 r. zmarł Krzywousty i ustawa weszła w życie.

ZAPAMIĘTAJ:

1. M. Plezi: Dookoła sprawy świętego Stanisława. Studium źródłoznawcze ↑