8. Bizancjum VII-XI wiek
LEKCJA 8. BIZANCJUM VI – XI WIEK
Po śmierci Justyniana Wielkiego państwo, które stworzył zaczęło się rozpadać. Jako pierwsza odpadła Italia, do której w 568 r. wdarli się Longobardowie, plemię germańskie, które do tej pory zamieszkiwało ziemie nad środkowym Dunajem. Zajęli północną i południową Italię. Poza ich władzą została tylko Italia środkowa, czyli pozostałości egzarchatu raweńskiego. Longobardowie nie zdołali zdobyć tych ziem, ponieważ ich wodzowie pokłócili się między sobą i zamiast utworzyć jednolite państwo, utworzyli szereg zwalczających się nawzajem księstw. Największe z nich to Księstwo Benewentu i Księstwo Spoleto.
Longobardowie w Italii
Dodatkowo jeszcze, pod koniec VII w., pojawiło się nowe zagrożenie dla Bizancjum, ze strony Bułgarów. Bułgaria to państwo, które utworzyło się w dawnej Tracji. Bułgarzy to naród, który powstał z asymilowania się Protobułgarów i Słowian zamieszkujących Trację. Protobułgarzy to lud azjatycki, który przybył do Europy w ramach Wielkiej Wędrówki Ludów, pod przywództwem chana Asparucha. Osiedlili się w Tracji, około 680 r. podbili miejscową ludność słowiańską, ale zaraz bardzo szybko ulegli im kulturalnie. Bułgarskie państwo zaczęło się rozwijać terytorialnie kosztem Bizancjum, co było tym niebezpieczniejsze dla cesarstwa, że Bizantyjczycy w tym samym czasie walczyli z Arabami. Od 690 r., Arabowie, coraz częściej oblegali Konstantynopol. Już wcześniej zresztą zabrali Bizancjum Syrię, Palestynę oraz Egipt. Bardzo groźne oblężenie Konstantynopola przez Arabów miało miejsce w 711 r. Trwało ono kilka lat. W 717 r. przejął rządy w Bizancjum cesarz Leon III Izauryjczyk, który rozkazał, by w walce z Arabami zastosować grecki ogień. Była to specjalna mikstura zapalająca, wyrzucana za pomocą syfon na odległość. Działało to jak miotacz płomieni i zadawało takie szkody Arabom, że zdecydowali się oni odstąpić od oblężenia.
Różne sposoby stosowania greckiego ognia w walce
Leon III Izauryjczyk postanowił również wzmocnić państwo wewnętrznie. Uważał, że niekorzystną rolę w Bizancjum odgrywa Kościół, a szczególnie klasztory. Każdy bowiem klasztor ogłaszał, że ma świętą ikonę, przy której dzieją się cuda, co natychmiast powodowało przybywanie pielgrzymek. Z tego powodu klasztory były bogate i mogły wtrącać się do polityki, do tego stopnia, że obalały cesarzy. Cesarz postanowił zlikwidować tę samodzielność finansową kleru i dlatego, w 726 r., wydał edykt o obrazoburcach, zwany także edyktem ikonoklastycznym (ikonoklastycyzm – obrazoburstwo), w którym zakazał kultu ikon i nakazał, aby wszystkie zostały zniszczone. Nie wzmocniło to państwa, ale bardzo je osłabiło, bo znaleźli się tacy, którzy wystąpili w obronie ikon i tych zaczęto nazywać ikonodulami (zwolennicy ikon).
Ikonoklaści
Konflikt ten doprowadził do wojny domowej, która trwała sto lat. Dopiero w 843 r. cesarzowa Teodora przywróciła kult ikon. W IX w., kiedy się skończyła wojna domowa między ikonoklastami, a ikonodulami. Wtedy jednak Bizancjum musiało się zająć problem bułgarskim, który był już niezwykle groźny. Bułgarski chan Krum (802 r. – 814 r.) wykorzystując wojnę domową w Bizancjum, zaczął tytułować się carem (słowiańskim cesarzem), co świadczyło, że uważa się za równego cesarzowi bizantyjskiemu. W 864 r. car Borys (po chrzcie: Michał) zdecydował się przyjąć chrzest z Rzymu, by nie podlegać patriarsze Konstantynopola, ale Bułgaria znajdowała się pod opieką papieża przez kilka lat, bo, w pewnym momencie, papież ofiarował Bułgarię patriarsze Konstantynopola. Między innymi była to jedna z przyczyn ponad stuletniej wojny, jaka wybuchła pomiędzy Bizancjum i Bułgarami. Ta rywalizacja bułgarsko – bizantyjska została dopiero zlikwidowana w roku 1014, kiedy to cesarz bizantyjski Bazyli II Bułgarobójca pokonał w bitwie pod Ballatistą(Bełasicą, Kleidon), wojska bułgarskiego cara Samuela, a następnie okrutnie okaleczył wszystkich jeńców bułgarskich wykuwając im oczy. Po tej bitwie, w ciągu następnych czterech lat, państwo bułgarskie zostało całkowicie zlikwidowane przez Bizantyjczyków.
Bitwa pod Kleidion
Cesarstwo Bizantyjskie około 1025 r.
Kolejnym problemem była sprawa konfliktu pomiędzy papieżem, a patriarchą Konstantynopola o to, kto jest głową Kościoła. Między Kościołem Wschodnim i Zachodnim narastały różnice o charakterze dogmatycznym i ceremonialnym. Wierni inaczej się żegnają, innym opłatkiem dostają komunię św., inny jest kształt krzyża i ułożenie nóg Chrystusa na krzyżu. Później pojawił się także poważny spór dogmatyczny. Był to spór o filioque, czyli o pochodzenie Ducha Świętego. Od V doX w. zdarzało się często, że patriarcha i papież wyklinali się nawzajem, ale później dochodzili do zgody. W 1054 r. nowy patriarcha Konstantynopola Michał Cerulariusz wydał rozkaz, na mocy którego nie można było odprawiać mszy łacińskich w Konstantynopolu. Kilka tygodni po wydaniu tego rozkazu do Konstantynopola przybyło poselstwo ówczesnego papieża Leona IX i dowiedziawszy się o zakazie, natychmiast odprawili taką mszę i po niej zostawili dokument, w którym, po raz kolejny, wyklinali patriarchę. Patriarcha otrzymawszy ten dokument wyklął papieża. To wydarzenie jest nazywane schizmą wschodnią, czyli rozpadem Kościoła na Kościół Prawosławny (ortodoksyjny bo ortodoksa z greckiego to prawdziwy, słuszny) oraz na Kościół Katolicki (katolikon po łacińsku znaczy powszechny)
Podział chrześcijaństwa w 1054 r.
Jest to data umowna. Uważa się, że gdyby nie rozpoczęły się pięćdziesiąt lat później wyprawy krzyżowe, to te Kościoły dało by się jeszcze scalić, a schizmę zlikwidować. Nie było to już jednak możliwe, ponieważ podczas krucjat krzyżowcy niszczyli świątynie prawosławne i prześladowali chrześcijan na wschodzie na równi z Żydami i Arabami.
USTRÓJ BIZANCJUM
Ustrój Cesarstwa Bizantyńskiego osiągnął w X w. ostateczną formę, która w dalszym rozwoju uległa stosunkowo nieznacznym zmianom. Tak więc naczelne stanowisko w państwie zajmował cesarz, noszący — poczynając od w. VI — tytuł basileusa. Jako bezpośredni dziedzic imperatorów rzymskich, był — podobnie jak oni — najwyższym wodzem i prawodawcą. Pod wpływem Wschodu basileus stał się panem samowładnym. Chrystianizm uczynił zeń nadto namiestnika bożego i władcę równego apostołom. Pozwalało to sprawować mu rządy absolutne również i w dziedzinie religijnej. Dla podkreślenia majestatu władzy cesarskiej, dwór nie cofał się przed teatralnymi efektami, oddziaływając silnie na wyobraźnię barbarzyńców. Nieruchoma postać basileusa, występującego w czasie uroczystości dworskich w diademie, ciężkich ozdobnych szatach oraz purpurowym obuwiu, przypominała raczej obraz świętego, aniżeli żywego człowieka. Dla spotęgowania wrażenia nadprzyrodzoności, maszyneria, zręcznie ukryta przed oczyma widza, unosiła tron cesarski do góry, napawając zdumieniem patrzących. Przepych i bogactwo otoczenia cesarskiego zwiększały podziw przybyszów. Cesarze bizantyńscy, podobnie jak to niegdyś miało miejsce w Rzymie, byli w zasadzie wybierani przez senat, a przez lud i wojsko po dokonanym obiorze aklamowani. Nieustalenie prawa sukcesji było poza tym przyczyną wszelkiego rodzaju uzurpacji i otwierało drogę do purpury cesarskiej ludziom najskromniejszego nawet pochodzenia.
Wyniesienie nowego cesarza przez żołnierzy
Majestat cesarza – Bazyli II
Do końca VI w. Bizancjum zachowało rzymską organizację administracyjną. W miarę jednak, jak na terenie Cesarstwa wzrastały wpływy wschodnie, ulegała im również i ona. Nieliczne pierwotnie wydziały rządowe zostały w tym czasie rozdrobnione, powodując wzrost liczby urzędników odpowiedzialnych za ich działalność. Tworzyli oni zróżnicowaną w wysokim stopniu hierarchię, w której każdej grupie przysługiwał odpowiedni tytuł. Wśród wielkich dostojników Cesarstwa wymienić należy czterech logotetów (logo-słowo) Począwszy od VII w. Cesarstwo dzieliło się pod względem administracyjnym na temy. Nazwa ta oznaczała pierwotnie pospolite ruszenie, potem została przeniesiona na prowincję, z której dany oddział pospolitego ruszenia pochodził. Wiązało się to z uposażeniem żołnierzy w ziemię, zastępującą im żołd. W połowie X w. Cesarstwo liczyło 31 tem, zgrupowanych w dwóch dyrekcjach —wschodniej i zachodniej. Począwszy od VII w. Cesarstwo dzieliło się pod względem administracyjnym na temy. Nazwa ta oznaczała pierwotnie pospolite ruszenie, potem została przeniesiona na prowincję, z której dany oddział pospolitego ruszenia pochodził. Wiązało się to z uposażeniem żołnierzy w ziemię, zastępującą im żołd. W połowie X w. Cesarstwo liczyło 31 tem, zgrupowanych w dwóch dyrekcjach —wschodniej i zachodniej. W ciągu wczesnego średniowiecza Bizancjum stało się prawdziwym azylem cywilizacji. Mimo trudności politycznych i niepowodzeń militarnych, kultura materialna Bizancjum potrafiła nie tylko oprzeć się wzmagającemu naciskowi barbarzyństwa, ale osiągnęła nawet momenty prawdziwego rozkwitu. Najdłuższy z nich przypada na czas od IX do XI w. włącznie.
GOSPODARKA
Władze bizantyńskie doceniały zawsze rolę rolnictwa w gospodarce państwowej. Toteż jedną z trosk wszystkich rządów było ponowne zasiedlanie obszarów wyludnionych na skutek działań wojennych. Dla osiągnięcia tego celu uciekano się zarówno do kolonizacji wojskowej, jak do stosowania na szeroką skalę akcji przesiedleńczej. Korzystano też chętnie z osadników barbarzyńskich — Germanów, Słowian, Turków, których wpuszczano masowo w granice Cesarstwa. Ta polityka kolonizacyjna zapewniła Bizancjum nie tylko utrzymanie gospodarstw, ale również wspaniały rozwój rolnictwa. Obok niego kwitnęło ogrodnictwo, sadownictwo i hodowla.W przeciwieństwie do krajów Zachodu, życie miejskie w Bizancjum nie tylko nie uległo osłabieniu, ale nadal rozwijało się pomyślnie. Przyczyny tego zjawiska należy dopatrywać się w stanie rzemiosła, który mimo istnienia rzemiosła domowego we włościach możnowładczych i kościelnych, rozwijał się w dalszym ciągu głownie w miastach. Obok małych warsztatów, utrzymywanych przez przedsiębiorców lub wolnych rzemieślników, istniały tam wielkie manufaktury państwowe, w których pracowali rzemieślnicy wykonujący dziedzicznie swoje rzemiosło.
-
Tadeusz Manteuffel, Historia powszechna średniowiecze, cytat ↑