9. Kościół we wczesnym średniowieczu
LEKCJA 9. KOŚCIÓŁ WE WCZESNYM ŚREDNIOWIECZU
CHRZEŚCIJAŃSTWO
Zwycięska religia wytworzyła wzorowaną na państwowej organizację kościelną. Najniższym jej ogniwem była gmina, zarządzana przez biskupa. Teren jej działania pokrywał się z terytorium rzymskiej civitas. Kult skupiał się jednak początkowo w stolicy okręgu, w świątyni noszącej nazwę katedra (od cathedra — krzesło, na którym zasiadał biskup). Biskup podlegał metropolicie. Do kompetencji metropolity należało konsekrowanie zależnych od niego biskupów oraz zwoływanie i przewodniczenie zgromadzeniom miejscowego duchowieństwa, czyli tzw. synodom prowincjonalnym. Metropolie wchodziły w skład większych okręgów kościelnych, zwanych patriarchatami. Uchwały soboru nicejskiego wspominają o trzech patriarchatach: rzymskim, antiocheńskim i aleksandryjskim. Liczba ich w V w. wzrosła do pięciu wobec utworzenia nowych w Konstantynopolu i Jerozolimie. Wśród patriarchów wysunął się na plan pierwszy, uzyskując z czasem prymat w Kościele, biskup rzymski. Tytulatury wyróżniającej go nie posiadał pierwotnie i dopiero w ciągu VI w. tytuł papieża (papa), używany dawniej przez różnych biskupów, zaczął mu wyłącznie przysługiwać.
Chrześcijaństwo, jeszcze zanim skończyły się prześladowania, musiało się zmierzyć z różnymi interpretacjami nauki Chrystusa. Interpretacje te były często tak różne, że hierarchowie Kościoła musieli zająć oficjalne stanowisko, która z nich jest prawdziwa, a w którą wierzyć nie wolno czyli, która jest herezją.
HEREZJE WCZESNOŚREDNIOWIECZNE
Jedną z pierwszych herezji, która drążyła kościół w tamtych czasach był manicheizm. Nazwa pochodzi od Manesa, kapłana zamieszkującego Imperium Rzymskie, tuż przy granicy z Persją. Manes dokonał synkretyzacji dwóch religii: chrześcijaństwa oraz perskiego zaratustrianizmu. Twórcą zaratustrianizmu był w VI w. p. n. e. Zoroaster, nazywany także Zaratusztrą, żyjący w starożytności, twierdził, że istnieją dwa duchy sobie równorzędne dobra (Ormuzd lub Ahuramazda) i zła (Aryman). Nie jest przewidziane, który z nich wygra. Manes głosił, że Chrystus to Ormuzd, a Szatan to Aryman.
Druga herezja to, późniejszy niż manicheizm, arianizm. Nazwa pochodzi od biskupa Aleksandrii Ariusza, który zażądał, by dokonano hierarchizacji Trójcy Świętej, czyli, żeby ogłoszono, która osoba w Trójcy Świętej jest najwyższa. Herezja ariańska polegała na wprowadzeniu ukrytego wielobóstwa. Arianie byli bardzo aktywni – wysyłali do Europy swoich misjonarzy i przyjęły ich wyznanie prawie wszystkie plemiona germańskie, z wyjątkiem Franków.
Trzecia herezja – nestorianizm został uznany za herezje od 431 r. Nazwa pochodzi od patriarchy Konstantynopola Nestoriusza, który ogłosił, że w Chrystusie były dwie niezależne natury: ludzka i boska. Maryja urodziła tylko człowieka, na krzyżu umarł też tylko człowiek. Przeciwko nestorianom wystąpili w Aleksandrii niektórzy chrześcijanie, którzy ogłosili, że w Chrystusie była tylko i wyłącznie jedna – boska natura. Ich nazywano monofizytami (mono- jedna, phisis – natura), za herezję uznano ten pogląd w 451 r. Dzisiaj Kościół syryjski wywodzi się z poglądów nestoriańskich, natomiast egipski i etiopski, czyli tak zwani „Koptowie", są do dziś monofizytami.
W 325 r. odbył się pierwszy powszechny sobór biskupów chrześcijańskich z całego cesarstwa w Nicei( inaczej Nikaja- miejscowość w Azji Mniejszej położona 80 km od Konstantynopola)). Sobór przyjął podstawowe dogmaty, które miały obowiązywać w Kościele, wyznaczył zasady wyznaczania Świąt Wielkanocnych, wzmocnił jedność przez uznanie niektórych poglądów za heretyckie.
SOBÓR- zgromadzenie wszystkich biskupów (sobór powszechny). Prawosławie i katolicyzm uznają za sobory powszechne pierwsze siedem soborów, kolejne sobory uznaje tylko katolicyzm. W Kościele katolickim sobór powszechny to zgromadzenie biskupów zbierające się pod przewodnictwem papieża lub jego przedstawiciela. Celem soboru jest obradowanie nad sprawami organizacji Kościoła, jego doktryny i zasad wiary
Sobór w Niceji 325 r.
Po upadku Cesarstwa Zachodniorzymskiego upadł autorytet rzymskich biskupów nazywanych papieżami. Ich znaczenie było związane z faktem, że byli biskupami stolicy państwa, gdzie pierwszym biskupem był św. Paweł. Słowo „papież" wzięło swój początek od greckiego wyrazu papas co znaczy ojciec. Od początku chrześcijaństwa wierni tak pozdrawiali swoich duchowych przywódców. W 568 r. do Italii wtargnęli barbarzyńscy Longobardowie, od tego czasu papiestwo stale było zagrożone z ich strony.
W 590 r. na papieskim tronie zasiadł Grzegorz I Wielki, pierwszy z trzech najwybitniejszych papieży średniowiecza. Zreorganizował sposób zarządzania majątkami papieskimi, czym zapewnił papiestwu stałe dochody. Część pieniędzy przeznaczał na potrzeby ludności Rzymu i na wykup jeńców.
Grzegorz I Wielki
Wykorzystał osłabienie cesarstwa bizantyjskiego aby odbudować autorytet papiestwa. Zainicjował wyprawy misyjne, jego zasługa była powtórna chrystianizacja Brytanii, gdzie wysłał św. Augustyna z Canterbury( pierwszy biskup Canterbury.) Nakazał chrześcijańskim władca płacić świętopietrze czyli daninę nazywaną Denar św. Piotra, nowi biskupi płacili jednorazową daninę w wysokości rocznego dochodu ze swojego biskupstwa. Nazywała się ona annaty od anus czyli rok. Papież zreformował śpiewy liturgiczne wprowadzając chór do liturgii, od jego imienia nazywany gregoriańskim. Pozostawił po sobie liczne dzieła: "Moralia", „ Reguły", „Dialogi". Grzegorz I Wielki zmarł w 604 r. Pozostawił Kościół, na zachodzie Europy wzmocniony, uznający prymat papieża.
Pozycja papieży umocniła się ostatecznie z chwilą utworzenia Państwa Kościelnego w 755 r. Nie udało się jednak zachować jedności Kościoła. W 1054 r. doszło do schizmy wschodniej czyli podziału chrześcijaństwa na prawosławie i katolicyzm.
Podział religijny Europy w 1054 r.
W VI w. św. Patryk zaczął akcję chrystianizacji Irlandii, która nigdy nie została podbita przez Rzymian. Akcja ta polegała na zakładaniu skupisk mnichów nazywanych monasterium. Kościół irlandzki dostosował się do miejscowych zwyczajów, gdzie bardzo silne były ciągle więzy rodowe (opaci byli wybierani spośród członków rodu założyciela klasztoru.)To spowodowało wykształcenie się swoistej organizacji kościelnej gdzie klasztory spełniali rolę biskupstw i przy nich skupiali się wierni.
Św. Patryk
Monasterium irlandzkie
Bardzo silna w tym kościele była pozycja kobiet, które również mogły być biskupami. Mnisi byli bardzo ruchliwi, podróżowanie ze słowem bożym, uważali za jeden ze swoich podstawowych obowiązków. Rozpoczęli akcję chrystianizacji Szkocji i wysp na Atlantyku, dotarli nawet do Islandii, zakładali klasztory także w państwie Franków. Zajmowali się także przepisywaniem ksiąg, a ponieważ łacina była dla nich językiem wyuczonym, to znali jej klasyczną wersję, wolną od barbaryzmów. W ten sposób stali się spadkobiercami antyku w dziedzinie literatury i języka.
Irlandzkie chrześcijaństwo nie uznawało prymatu papieża w chrześcijaństwie.
Monastycyzm rzymski
Kasjodor, historyk tworzący na dworze króla Ostrogotów Teodoryka, postanowił stworzyć zespół mnichów, który zajmował by się przepisywaniem ksiąg, których tak wiele zaginęło w pustoszących kraj najazdach. Tę myśl podjął Benedykt z Nursji, który w 529 r. na Monte Cassino założył pierwsze w Europie Zach. zgromadzenie zakonne związane z Rzymem, od jego imienia nazywane zakonem benedyktyńskim. Reguła zakonu było hasło „ora et labora", czyli módl się i pracuj.
Św. Benedykt z Nursji
Klasztor benedyktynów na Monte Casino