6. SPECYFICZNE FORMY AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

LEKCJA 6. SPECYFICZNE FORMY AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OBYWATELSKIE NIEPOSŁUSZEŃSTWO-celowe działanie łamiące konkretne przepisy prawne w imię przekonania, że owe przepisy rażąco naruszają wartości istotne dla stosującego nieposłuszeństwo obywatelskie – połączone ze świadomością możliwości poniesienia negatywnych konsekwencji prawnych.

Dla innych ideą tą są różne formy oporu niezgodne z prawem, lecz nie używające przemocy.

Nieposłuszeństwo obywatelskie to forma aktywności obywatelskiej polegającej na publicznym, demonstracyjnym (na ogół poprzedzonym odpowiednią publiczną zapowiedzią) złamaniu przepisu prawa dla wyrażenia obywatelskiego sprzeciwu wobec tego przepisu.

Nowożytna historia obywatelskiego nieposłuszeństwa sięga połowy XIX wieku i mniej więcej od 150 lat kolejni badacze próbują zdefiniować to zjawisko. W 1849 r. Henry David Thoreau napisał esej pt.: Obywatelskie nieposłuszeństwo

Rodzaje obywatelskiego nieposłuszeństwa:

• Protest – pokojowe, symboliczne akty wyrażające sprzeciw lub odmienne stanowisko, wychodzące jednak poza prostą ekspresję werbalną, np.: publiczne przemówienia, petycje i listy otwarte, rezygnacja ze stanowisk, zwracanie odznaczeń.

• Samodoskonalenie – bardziej radykalne formy protestu, np. głodówki, samospalenie

• Niewspółdziałanie – czyli celowe odrzucenie przyjętych dotychczas form współpracy ze stroną, z którą jest się w konflikcie. Jako formy niewspółdziałania można wymienić: nonkooperację społeczną (np. ostracyzm, bojkot uroczystości, odmowa partycypacji w pewnych instytucjach), ekonomiczną (np. bojkoty ekonomiczne, strajki, odmowa płacenia podatków) i polityczną (bojkot organów władzy, wyborów, organizacji itp.)

• Interwencje – ujawnienie konfliktu, który do tej pory był niezauważany przez opinię publiczną. Celem takiej akcji jest doprowadzenie rokowań, nadanie sprawie takiego dramatyzmu, by nie można jej było dłużej ignorować.

• Ukrywanie uchodźców – przeprowadzone oficjalnie i publicznie udzielanie schronienia osobom, którym grozi wydalenie z kraju. Celem jest doprowadzenie do uzyskania przez uchodźcę azylu czy zasygnalizowanie problemu uchodźców (np. akcje „Nikt nie jest nielegalny”)

• Przymierze (ruch solidarnościowy) – w ciągu paru lat może zgromadzić wielu członków i sympatyków. Do rządu kieruje się listy osób, które deklarują poparcie protestu lub udział w „obywatelskim nieposłuszeństwie”

• Rozbrojenie (akcje lemieszy) – czyli zniszczenie lub usunięcie z broni paru elementów. Równocześnie można przeprowadzić akcje o charakterze symbolicznym, np. sadzenie drzew

• Blokada – utrudnianie lub uniemożliwienie dostępu osobom lub pojazdom do blokowanego obiektu

• Okupacja – to sytuacja, gdy grupa ludzi przedostaje się na teren, na którym zachodzi jakaś destrukcyjna działalność. Okupacja może w praktyce funkcjonować jako blokada. Przepisy bezpieczeństwa mogą zabronić na przykład jakiejś działalności, dopóki na danym terenie znajdują się ludzie. Można połączyć ją z mini-blokadami wybranych maszyn

• Obozy – popularna na Zachodzie odmiana okupacji polega na budowie obozu (stacjonarnego lub czasowego) w bezpośrednim sąsiedztwie miejsca, w którym odbywa się kontestowana działalność

•  

• Odmowa współpracy – jest formą, która nie wymaga gruntownego przygotowania i może być przeprowadzona spontanicznie, której celem jest albo wywalczenie prawa do zwolnienia z części obowiązków, albo dążenie do zaprzestania w ogóle jakiejś działalności

• „Szwejkizm” (strajk włoski) – wykonywanie poleceń w sposób nader pedantyczny i traktując je jak najbardziej dosłownie doprowadzając przez to do ich niewykonalności. Postawa Szwejka stosowana otwarcie i powszechnie może być doskonałym uzupełnieniem odmowy współpracy

• Odmowa odbycia służby wojskowej – poborowy nie zgłasza się na wezwanie lub też powiadamia pisemnie komisję, że odmawia służby, gdyż godzi to w jego przekonania, czasami publicznie pali książeczkę wojskową

• Sabotaż – czyli postępowanie wbrew woli właścicieli fabryk. Obecnie najczęściej stosowaną metodą stało się zmniejszanie tempa pracy. Może mieć zastosowanie w sytuacji, gdy w przypadku innych form obywatelskiego nieposłuszeństwa ryzyko byłoby zbyt duże

• Ekotaż – sabotaż ekologiczny

• Bezprawne kopiowanie – czyli zdobywanie i udostępnianie informacji (nagrań, programów komputerowych, treści książek) z zaniedbaniem praw autorskich w celu zaprotestowania przeciwko polityce cenowej dystrybutorów tych (i podobnych) informacji lub przeciw (nazbyt rozbudowanym) prawom autorskim w ogóle.

• Henry David Thoreau (1817-1862) – odmówił płacenia podatków na wojnę, protestując przeciw niewolnictwu, szykanowaniu Indian w Stanach Zjednoczonych i przeciw amerykańskiej inwazji na Meksyk.

• Karol Marks (1818-1883) – próbował nakłaniać obywateli niemieckich do niepłacenia podatku wojennego podczas Wiosny Ludów w 1848

• Emil Zola - sprzeciwił się publicznie wyrokowi sądu wojskowego w sprawie Alfreda Dreyfusa (artykuł J’Acc1huse…! – Oskarżam) i w konsekwencji doprowadził do rewizji procesu i uniewinnienia oskarżonego.

• Lew Tołstoj (1828-1910) – w szeregu traktatów społeczno-politycznych poddawał ostrej krytyce państwo i jego instytucje. W pamflecie "Nie mogę milczeć" (1908), opowiedział się przeciwko represjom i karze śmierci.

• Mahatma Gandhi (1869-1948) – kierował kampanią na rzecz praw robotników i chłopów, bojkotu towarów angielskich i zachodniego sposobu ubierania się. W 1930 zorganizował tzw. marsz soli. Metody walki o niepodległość Indii ograniczał do demonstracji, pochodów, odmowy posłuszeństwa władzom, np. w sprawie płacenia podatków, wykonywania zarządzeń, podejmowania pracy, głosowania w wyborach, czy bojkotu państwowych instytucji

• Charles de Gaulle – wezwał obywateli Francji do odmowy posłuszeństwa rządowi Vichy i odmowy kolaboracji z III Rzeszą

• Martin Luther King jr. (1929-1968) – walczył o równouprawnienie czarnoskórych mieszkańców USA. Stworzył filozofię wywierania nacisku zgodną z zasadami niestosowania przemocy, poprzez takie środki jak bojkot czy strajk okupacyjny, zajmowanie miejsc przeznaczonych dla białych (tzw. sit-ins) i marsze.

Polska

• Tadeusz Reytan (1742-1780) – w 1773 r. jako poseł nowogrodzki wzbraniając się przed uznaniem konfederacji wraz z garstką przyjaciół posłów okupował salę sejmową i starał się nagłośnić sprawę na forum opinii publicznej. Próbował także akcji bezpośredniej zagradzając przejście własnym ciałem

• Edward Abramowski (1868-1918) – za niezbywalne składniki indywidualnej wolności człowieka uznawał m.in. nieograniczoną wolność słowa, druku, zebrań, strajków, stowarzyszeń, sumienia i religii, nietykalność osoby i domu oraz wolność nauczania – wzywał do walki z naruszającym te wolności rządem carskim

• Jacek Kuroń (1934-2004) wielokrotnie aresztowany przez Służbę Bezpieczeństwa PRL za działalność polityczno-społeczną. Współautor "Listu otwartego do partii", organizator strajków studenckich, jeden z założycieli KOR-u, internowany podczas stanu wojennego, autor wielu tekstów projektujących i wyjaśniających formy działania i cele opozycji demokratycznej

Zachowanie polskiego społeczeństwa w czasie stanu wojennego (noszenie czarnych ubrań, wstążeczek, oporników, plakietek „Solidarności”) również zalicza się do działań w ramach obywatelskiego nieposłuszeństwa, mimo iż tylko część tych zachowań (noszenie odznak Solidarności) stała w sprzeczności z ówczesnymi przepisami prawa.

Z drugiej strony, mimo że w gruncie rzeczy były to tylko mało drastyczne formy demonstracji osobistych postaw, zdarzały się przypadki ostrzejszego odnoszenia się ówczesnej milicji wobec osób noszących oporniki i odznaki Solidarności. Prześladowanie często rozciągało się na teren państwowych szkół i zakładów pracy.

Od 1985 r. działania z zakresu obywatelskiego nieposłuszeństwa realizowały osoby związane z Ruchem Wolność i Pokój, przede wszystkim poprzez uchylanie się od obowiązkowej wówczas służby wojskowej (odmowa przysięgi i służby wojskowej, odsyłanie i palenie książeczek wojskowych), publiczne akcje protestacyjne ("sit-in", demonstracje, tzw. ruszt-in - protesty na rusztowaniach oraz w miejscach trudno dostępnych), głodówki, a także podpisywanie indywidualnych traktatów pokojowych z obywatelami Europy Zachodniej. Ruch WiP koncentrował swoją aktywność także na protestach ekologicznych m.in. przeciwko katastrofie elektrowni jądrowej w Czarnobylu na Ukrainie w 1986 r., budowie elektrowni jądrowej w Żarnowcu, w sprawie zamknięcia huty stali chromowej w Siechnicach czy też przeciwko budowie zapory w Czorsztynie.

Po 1989 r. w Polsce obywatelskie nieposłuszeństwo (w formie nieodprowadzania podatków) próbowano zastosować przeciwko ustawie aborcyjnej, czy w propozycji kamieniczników zapowiadających łamanie ustawy o czynszu regulowanym.

Niewątpliwie najgłośniejsze akcje obywatelskiego nieposłuszeństwa w Polsce związane były z akcjami bezpośrednimi organizacji proekologicznych:

• protest przeciwko budowie elektrowni atomowej w Żarnowcu

• akcja „Tama Tamie” w Czorsztynie

• obrona parku krajobrazowego na Górze Świętej Anny przed budową autostrady

• protest przeciwko budowie obwodnicy Augustowa przez dolinę Rospudy, chronioną w ramach sieci Natura 2000.

ANARCHIZM (od stgr. anarchia – „bez władcy”) – ogólny termin oznaczający różnorodne doktryny polityczne i ruchy społeczne cechujące się niechęcią wobec scentralizowanej władzy (szczególnie państwa) i sformalizowanych instytucji i wskazujące, że są one źródłem opresji społecznej i zagrożeniem dla wolności.

Anarchiści krytykują scentralizowaną formę władzy taką jak państwo, dlatego też, w zależności od rodzaju anarchizmu, taka organizacja jak państwo zostaje zastąpiona np. federacją samorządnych gmin działających na zasadzie demokracji bezpośredniej

Ustrój anarchistyczny jest uważany przez anarchistów za najszerszą formę demokracji, w której jednostka posiada wpływ na swoje życie, uczestnicząc bezpośrednio w procesie ustawodawczym i wykonawczym. Jednocześnie anarchiści są przeciwni demokracji przedstawicielskiej.

Państwo, według anarchistów, wykorzystuje teorię demokratycznego przejęcia władzy nad ludnością, a następnie używa swojej siły do zwalczania wszelkich odrębnych poglądów.

Do polityki anarchizmu należą:

• decentralizacja władzy

• federalizm

• egalitaryzm

• socjalizm

• liberalizm społeczny

• samorządność

• dobrowolność

• pacyfizm

• antymilitaryzm

• pomoc wzajemna

• demokracja bezpośrednia

• sprawiedliwość

• ekonomia uczestnicząca

• akcja bezpośrednia

• solidarność międzyludzka