LEKCJA NR 9. SYSTEMY WYBORCZE. SPOSOBY DZIELENIA MANDATÓW WYBORCZYCH

1. Demokracja przedstawicielska opiera się na sprawowaniu funkcji władczych w imieniu i z upoważnienia suwerennej zbiorowości społecznej, przez jej reprezentantów, wyłonionych w wyborach. Wybory zatem i system obowiązujący w danym państwie są nierozerwalnie związane z demokracją.

Systemy wyborcze

Pojęcie systemu wyborczego występuje w dwóch ujęciach: węższym na system wyborczy składają się zasady i mechanizmy głosowania i ustalania wyników wyborów w szerszym akty prawne jak i reguły i instytucje( zachowania) ukształtowane przez praktykę polityczną

Historycznie ukształtowały się dwa systemy wyborcze:

1. System większościowy- jest systemem starszym i początkowo częściej spotykanym. W okręgach jedno-mandatowych może być stosowany bez żadnych warunków. Może występować w dwóch wariantach:
   • System większości bezwzględnej-mandat uzyskuje kandydat, który uzyska co najmniej 50%+1 głos w przeciwnym wypadku trzeba przeprowadzić II turę. Jest stosowany we Francji w pierwszej turze wyborów prezydenckich
   • System większości względnej- mandat uzyskuje ten kandydat, który uzyskał największą liczbę głosów. Jest stosowany w USA, Anglii, Wielkiej Brytanii
2. System proporcjonalny-zakłada taki podział mandatów w okręgach wielomandatowych, w ramach którego liczba mandatów przypadająca w podziale poszczególnym listom wyborczym winna być proporcjonalna do liczby uzyskanych przez nie głosów ważnych

W prawie wyborczym bardzo ważny jest również sposób podziału mandatów. Na całym świecie występują tylko 2 sposoby podziału tych mandatów: większościowy i proporcjonalny. Podział większościowy jest stosowany zwykle w okręgach jedno-mandatowych, gdzie każda partia może wystawić tylko jednego kandydata; po wyborach mandat przejmuje ta partia, która uzyskała większość. System proporcjonalny jest stosowany w okręgach wielomandatowych. Mandaty rozdziela się proporcjonalnie do ilości głosów, które zdobyła dana partia. Dokonuje się przy tym skomplikowanych obliczeń matematycznych według różnych metod:

System d’Hondta

Liczby głosów oddanych w okręgu na poszczególne listy zostają uporządkowane w ciąg liczb od największej do najmniejszej i następnie dzielone przez kolejne liczby całkowite tj. 1,2,3,4 itd. Z pośród uzyskanych wyników wybiera się tyle największych, ile jest mandatów do obsadzenia.
Załóżmy że w okręgu X są 4 listy – A,B,C,D . Suma oddanych głosów wynosi 1200. Do obsadzenia jest 10 mandatów. Kto je dostanie? 

 Niebieskie pola wskazują największe ilorazy – dziesięć największych ilorazów gwarantuje obsadzenie 10 mandatów.

Przez kolejne liczby dzielimy tylko pierwotną liczbę głosów!

System jest bardziej korzystny dla dużych partii, zwłaszcza gdy okręgów wyborczych jest niewiele i istnieje tak zwana "klauzula zaporowa". Formuła d'Hondta jest stosowana w Holandii, Belgii, Austrii, Finlandii, Portugalii, Hiszpanii i Grecji, a także w Polsce w wyborach do sejmu i wyborach do rad gmin liczących więcej niż 20 000 mieszkańców.

System St. Laguë (czyt. sant lag)

Obliczenia prowadzone są w podobny sposób jak poprzednio. Różnica polega na dobraniu innych liczb, przez które zostaną podzielone głosy. Tym razem będą to liczby nieparzyste. Jak tym razem rozłoży się ciężar głosów w okręgu X?

System ten jest uważany za bardziej korzystny dla partii małych niż metoda d'Hondta, szczególnie w wersji klasycznej. Metoda ta jest stosowana w krajach skandynawskich (z wyjątkiem Finlandii)

Polska modyfikacja systemu St. Laguë polega na tym, że pierwszym dzielnikiem jest liczba 1,4 a nie liczba 1.

Jak widać zmiana systemu wpłynęła na sytuacją Partii A, ponieważ dostała jeden mandat więcej niż poprzednio.

STV - System pojedynczego głosu przechodniego (PGP tzw. STV od Single Transferable Vote)

system quasi- proporcjonalny, którego celem jest umożliwienie wyborcy ekspresji swoich preferencji osobistych w większym stopniu niż pozwala na to system list partyjnych. STV ma zamierzeniu do prowadzić do wyboru kandydatów najbardziej preferowanych przez jak największa część elektoratu. Warunkiem koniecznym od zastosowania tej metody jest istnienie okręgów wielomandatowych, ale jednocześnie obejmujących przeciętnie pięć mandatów. Zadaniem wyborcy jest uporządkowanie kandydatów w k0olejnosci od najbardziej preferowanego od najmniej preferowanego. Kolejnym krokiem jest obliczenie ilorazu wyborczego dal każdego okręgu wyborczego zgodnie z następującą formułą:

Liczba oddanych głosów plus 1/liczba mandatów plus 1

Przydziału mandatów dokonuje się zgodnie z następującymi regułami

1. W przypadku gdy żaden z kandydatów (wybranych wg ilości uzyskanych przez nich pierwszych miejsc) nie przekroczy ilorazu wyborczego, to kandydat o najniższej ilości głosów jest usuwany, a głosy , które uzyskał są przydzielane pozostałym w zależności od uzyskanych przez nich drugich miejsc
2. Jeżeli któremuś z kandydatów uda się przekroczyć iloraz wyborczy, to uzyskuje on mandat .różnica pomiędzy głosami, jakie uzyskała ilorazem wyborczym jest przydzielana pozostałym kandydatom uszeregowanym według zajmowanych przez nich drugich miejsc. To "przenoszenie" głosów na innych kandydatów jest cecha typowa dla STV

W ten sposób są obsadzane wszystkie mandaty, jakie przypadają na dany okręg wyborczy. Entuzjaści (Lijphart) metody STV podkreślają, że to najlepszy (najbardziej adekwatny) sposób odzwierciedla preferencje wyborcze oraz daje elektoratowi dużą swobodę wyboru , przeciwnicy wskazują ze konsekwencją systemu STV może być zmniejszenie spójności partii politycznych (Gallagher, Laver, Mair). Ten system jest stosowany w Irlandii, Nowej Zelandii, Kanadzie, Australii i Malcie.

METODA HUNTINGTONA- polega na tym, że liczby głosów oddane na poszczególne listy dzieli się przez pierwiastek z liczby n*(n-1), przy czym n jest kolejną liczbą naturalną począwszy od 2, w ilości równej ilości mandatów do obsadzenia; mandaty otrzymują te listy, które posiadają kolejne największe ilorazy

Jak jest w Polsce?

W Polsce przy wyborach do Sejmu stosowana jest metoda d’Hondta. Ponadto przyjmuje go też obecna wersja ordynacji wyborczej do samorządu terytorialnego i ordynacja wyborcza do Parlamentu Europejskiego.

Aby nie dopuścić do nadmiernego rozdrobnienia parlamentu w systemie proporcjonalnym stosuje się klauzulę zaporową, która określa jaki procent głosów musi zdobyć dana partia, aby mogła uczestniczyć przy podziale mandatów. W Polsce klauzulę zaporową wprowadziła ordynacja wyborcza w 1993r., ustanawiając ją w wysokości 5% dla partii i 8% dla koalicji. Próg wyborczy nie dotyczy jedynie bloku mniejszości narodowych. Najstarszą klauzulę zaporową w Europie stanowi klauzula ustanowiona w 1953r. w RFN, która ustanawiała 5% próg, dziś ta klauzula obowiązuje w całych Niemczech.

SPRAWDŹ SWOJĄ WIEDZĘ:

Poprawne odpowiedzi: 1/P, 2/F, 3/P, 4/F, 5/F, 6/P, 7/P, 8/P