3. Polskie konstytucje

LEKCJA NR 3. POLSKIE KONSTYTUCJE

I KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ OBOJGA NARODÓW

1. KONSTYTUCJA 3 MAJA

Uchwalona przez Sejm Czteroletni, nazywany także Sejmem Wielkim, w czasach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ustalała nowe zasady ustrojowe w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, kończąc jednocześnie okres anarchii politycznej.

Została zawieszona w maju 1792r., po przegranej przez Rzeczpospolitą wojnie z Rosją w obronie konstytucji. W 1795r. Rzeczpospolita Obojga Narodów przestała istnieć jako państwo.

A. WŁADZA USTAWODAWCZA

• miała być sprawowana przez 2-izbowy sejm
• Wprowadzono permanencję sejmu, czyli to, że sejm przez 2 lata obraduje w tym samym składzie
• Nadal utrzymano przywódczą rolę szlachty
• do izby poselskiej obok 204 posłów szlacheckich wprowadzono 24 posłów mieszczańskich, którzy zostali nazwani plenipotentami, a którzy mieli prawo głosu doradczego w sprawach dotyczących miast
• W senacie było 132 senatorów

B. WŁADZA WYKONAWCZA

• Władza wykonawcza miała być sprawowana przez rząd, który nazywał się Strażą Praw
• w skład wchodził król, następca tronu prymas i 5 ministrów
• Ministrowie byli odpowiedzialni przed sejmem
• Każda decyzja króla wymagał kontrasygnaty, czyli zatwierdzenia odpowiedniego ministra
• Król nie był odpowiedzialny przed sejmem

C. INNE POSTANOWIENIA

• W prowadzano opiekę państwa nad chłopem co oznaczało, że indywidualne umowy między panem a chłopem w sprawie zamiany pańszczyzny na czynsz nie mogły być jednostronnie zmieniane
• Gwarantowano również wolność osobistą chłopom- przybyszom, ale nie zwolniono z poddaństwa chłopów osiadłych
• W konstytucji znoszono również liberum veto, wprowadzając na to miejsce głosowanie większością
• znoszono prawo do wypowiadania posłuszeństwa królowi, konfederacje
• zlikwidowano wolną elekcję wprowadzając dziedziczność tronu w rodzie Wettinów, po śmierci St. Augusta Poniatowskiego władzę przejmie elektor Saksonii Fryderyk August- wnuk Augusta III Sasa
• Zabierano prawa polityczne szlachcie- gołocie
• Znoszono również cło wewnętrzne. Na to miejsce wprowadzono jednolite cło generalne
• Mieszczanom zagwarantowano prawo do urzędów, posiadania ziemi i prawo do nabywania szlachectwa ( nobilitacji)
• Religia katolicka została uznana za religię państwową, ale innym wyznaniom przyznano pełną tolerancję
• Zniesiono odrębność między Koronną a Litwą wprowadzając jednolity rząd, skarb i wojsko.

II KONSTYTUCJE OKRESU ZABORÓW

2. KONSTYTUCJA KSIĘSTWA WARSZAWSKIEGO

Księstwo Warszawskie zostało utworzone, decyzją Napoleona, na ziemiach II i III zaboru pruskiego, czyli Wielkopolski, Mazowsza, a potem dołączono także Małopolskę.

Księstwo liczyło 104 tyś. km2 i było zamieszkane przez 2 mln 600 tyś ludzi.. W 1809r. Zwiększyło swoją powierzchnię do 151 tys. km, a liczba ludności wzrosła do 4,5 mln.. Zostało zlikwidowane, po upadku Napoleona, decyzją Kongresu Wiedeńskiego 22 VII 1807r. Napoleon nadał księstwu konstytucję, na mocy której powstała unia personalna z Saksonią. K. W nie miało połączenia terytorialnego z Saksonią. Księciem został król Saksonii Fryderyk August Wettin, wnuk króla polskiego Augusta III Wettina.

A. WŁADZA USTAWODAWCZA

• sprawowana przez 2 – izbowy parlament. Izba Wyższa to Senat, Izba Niższa to Izba Poselska
• senatorzy byli mianowani przez króla dożywotnio, izba poselska była wybierana: 60 z szlachty, 20 z mieszczaństwa, posłów mieszczańskich nazywano deputowanymi

B. WŁADZA WYKONAWCZA

• Władza wykonawcza spoczywała w rękach księcia
• w jego imieniu władzę wykonawczą sprawowała Rada Ministrów i Rada Państwa

-Rada Ministrów była podzielona na pięć ministerstw - komisji: skarbu, sprawiedliwości, oświecenia, wojska, spraw wewnętrznych

c. Władza sądownicza była niezawisła i niezależna- W 1808r. wprowadzono Kodeks Cywilny

d. Napoleona Konstytucja dzieliła Ks. Warszawskie na 6 departamentów.

4. KONSTYTUCJA KRÓLESTWA POLSKIEGO

Utworzone na Kongresie Wiedeńskim Królestwo Polskie składało się z ziem zlikwidowanego Księstwa Warszawskiego, z wyjątkiem Wielkopolski i Krakowa. Liczyło prawie 130 tys. km2 i było zamieszkiwane przez 2,5 mln ludności w chwili utworzenia. 27 XI 1815r. car nadał Królestwu konstytucję, która po konstytucji norweskiej była najbardziej liberalną konstytucją w Europie. Obowiązywała do 1832r. Kiedy to została zawieszona w ramach represji po powstaniu styczniowym. Zastąpiono ją Statutem Organicznym w 1832r., który jednak nigdy nie wszedł w życie.

1. POSTANOWIENIA RÓŻNE

• połączenie Królestwa Polskiego z Rosja wieczystą
• każdorazowym królem KP miał być rosyjski cesarz
• wspólna politykę zagraniczna
• osobny rząd dla KP
• własne wojsko- gwarancja, że wojsko polskie nigdy nie będzie użyte poza granicami Królestwa Polskiego

• zakaz wprowadzania rosyjskiego wojska do KP
• zakaz budowania twierdz

• integralność terytorialna KP- zakaz odłączania terytorium
• wszyscy urzędnicy Polakami
• administracyjny podział na województwa
• język polski jako urzędowy
• gwarancja praw obywatelskich

- wolność słowa

- swoboda wyznania

-możliwość zakładania stowarzyszeń

- nietykalność własności

-wolność druku

2. WŁADZA USTAWODAWCZA

• sejm- złożony z senatu i izby poselskiej

- W izbie poselskiej zasiadało 77 posłów, wybieranych przez sejmiki poselskie oraz 51 deputowanych, wybieranych przez zgromadzenia gminne

-Sejm miał się zbierać regularnie, co dwa lata, na okres 30 dni i podejmować uchwały w sprawach przedstawionych przez króla

- Senat- mianowani przez króla dożywotni senatorzy

• Parlament zatwierdzał:

- podatki

- budżet państwa

-decydował o sprawach wojskowych

3. WŁADZA WYKONAWCZA

• sprawowana przez króla, który na czas swojej nieobecności mianował namiestnika
• Radę Administracyjną- faktyczny rząd powoływany przez króla- część Rady Stanu

- w składzie Rady Administracyjnej : ministrowie, naczelnicy komisji rządowych ( skarbu, wojny, spraw wewnętrznych, policji, wyznań religijnych i oświecenia publicznego) oraz osoby specjalne powoływane przez króla

• Rada Stanu- przygotowywanie projektów ustaw i praw
• 4. Władza sądownicza -niezawisła i niezależna

- obowiązywanie w KP Kodeksu Cywilnego Napoleona

-polscy skazańcy będą odbywać karę na terenie KP.

3. KONSTYTUCJA WOLNEGO MIASTA KRAKOWA( RZECZYPOSPOLITEJ KRAKOWSKIEJ)

Wolne Miasto Kraków utworzone decyzją Kongresu Wiedeńskiego, z ziem dawnego Księstwa Warszawskiego, w 1815r. nadano konstytucję niepełną 11 XI 1818r. roku ogłoszono konstytucję Rzeczypospolitej Krakowskiej.

1. WŁADZA UCHWAŁODAWCZA- ZGROMADZENIE REPREZENTANTÓW

• Członkowie Zgromadzenia byli częściowo wybierani przez gminy (26 reprezentantów z 26 gmin), w pozostałym zaś zakresie delegowani przez Senat, uniwersytet i kapitułę
• Obradom przewodniczył jeden z senatorów
• 41 członków
• zwoływane co roku
• kontrolowanie wykonania budżetu
• wybieranie przez Zgromadzenie Narodowe senatorów i prezesa Senatu
• wybór sędziów

2. WŁADZA WYKONAWCZA -SENAT RZĄDZĄCY

• kadencja 1-roczna
• prezes wybierany przez Zgromadzenie Reprezentantów co trzy lata
• 12 członków, 6 dożywotnich i 6 czasowych
• Miał inicjatywę ustawodawczą
• wyłączne prawo organizowania administracji i policji
• nadzór nad sądownictwem i prawo łaski.

3. WŁADZA SĄDOWNICZA- NIEZAWISŁA I NIEZALEŻNA

• niezależność sądownictwa
• jawność procedur sądowych

4. PRAWA OBYWATELSKIE

• wolność osobistą chłopów
• równość wobec prawa
• nienaruszalność własności prywatnej
• Język polski jako urzędowy

III KONSTYTUCJE II RZECZYPOSPOLITEJ

5. KONSTYTUCJA MARCOWA 17 III 1921R.

Pierwsza konstytucja niepodległej Polski, uchwalona przez Sejm Ustawodawczy. Pierwsza konstytucja republikańska. Wprowadzała gospodarkę wolnorynkową oraz system parlamentarno- gabinetowy z bardzo rozbudowaną rolę parlamentu co często było nazywane sejmokracją. Konstytucja rozpoczynała się od preambuły (wstęp), w której znajdowało się nawiązanie do katolickich wartości, które będą respektowane w konstytucji.

1. ZASADY USTROJOWE

• Zasada ciągłość państwa - mówiła ona, że II RP nie jest państwem nowym, ale jest bezpośrednią kontynuacją państwa, które straciło niepodległość w 1795r.
• Zasada suwerenności ludu- głosiła, że lud jest najwyższym prawodawcą, że wybierane instytucje są wybierane z jego woli
• Zasada poszanowania praw mniejszość zarówno narodowych jak i politycznych
• Zasada demokracji bezpośredniej
• Zasada parlamentaryzmu - prezydent ma obowiązek powoływać rząd

z większości parlamentarnej

• Zasada trójpodziału władzy

2. WŁADZA USTAWODAWCZA

• dwuizbowy parlament

-5 letnią kadencję

- 5- przymiotnikowe prawo wyborcze

- Izba wyższa to Senat, izba niższa to Sejm

Czynne prawo wyborcze do Sejmu przyznawano wszystkim, którzy ukończyli 21, bierne 25

-Czynne prawo wyborcze do Senatu przysługiwało tym, którzy ukończyli 30 lat, a bierna 40

• Sejm powoływał

- prezesa Najwyższej Izby Kontroli

-zatwierdzał prezesa Rady Ministrów i wszystkich ministrów

-Rząd odpowiedzialny przed parlamentem

• Sejm mógł się rozwiązać tylko własną ustawą, ewentualnie dekretem prezydenckim, ale w takim wypadku potrzeba było mieć zgodę 2/3 senatorów.

3. WŁADZA WYKONAWCZA- DUOEGZEKUTYWA

• Sprawowana przez Radę Ministrów i Prezydenta
• Rada Ministrów powoływana z większości parlamentarnej

• Prezydent

-wybierany w wyborach pośrednich, czyli przez połączone izby senatu i sejmu, które tworzyły Zgromadzenie Narodowe

-7-letnia kadencja

-władza ograniczona do funkcji reprezentacyjnych

4. WŁADZA SĄDOWNICZA- niezależna i niezawisła

5. PRAWA CZŁOWIEKA I OBYWATELSKIE

• Likwidowano wszystkie różnice stanowe
• Zakaz używania tytułów szlacheckich
• Prawa obywatelskie - wolność sumienia, wyznania, stowarzyszeń
• Prawa polityczne – prawo do bycia wybieranym i wybierania
• Prawa socjalne – prawo do zasiłku dla bezrobotnych i płatnego urlopu wypoczynkowego
• wprowadzenie powszechnego obowiązku ubezpieczeń społecznych, zarówno zdrowotny jak i emerytalnych

6. KONSTYTUCJA KWIETNIOWA 23 IV 1935R.

Uchwalona przez Sejm III kadencji, w okresie sanacji czyli autorytarnych rządów J. Piłsudskiego, wzmacniała pozycję prezydenta( system semi- prezydencki) kosztem uprawnień pozostałych władz. Ograniczała prawa obywatelskie. Była przygotowywana pod prezydenturę J. Piłsudskiego, który zmarł miesiąc po jej uchwaleniu. konstytucja została uchwalona w 01.1935r., a prezydent Ignacy Mościcki podpisał ją 23.04.1935r. Dlatego nazwano ją konstytucją kwietniową.

1. UPRAWNIENIA PREZYDENTA

• Prezydent wybierany na 7-letnią kadencję, a w wyborach powszechnych spośród kandydatów, z których jeden był wyznaczany przez ustępującego prezydenta, drugi był wyznaczany przez Zgromadzenie Elektorów
• zwoływanie, odwoływanie i zawieszanie sesji sejmowych
• prawo do mianowania 1/3 senatorów
• możliwość wydawania dekretów z mocą ustawy
• powoływanie wszystkich wyższych urzędników w państwie

- premiera

• odpowiedzialność rządu przed prezydentem, nie przed parlamentem
• prowadzenie finansów państwa, bez konieczności uzyskiwania zgody od sejmu
• zwierzchnik sił zbrojnych
• ratyfikowanie umów międzynarodowych
• decydowanie o wojnie i pokoju
• swe czyny był odpowiedzialny tylko przed Bogiem i historią.

2. WŁADZA USTAWODAWCZA

• Dwuizbowy parlament

• Izba Wyższa -Senat

- liczba senatorów zmniejszona do 96 ze 111

-1/3 senatorów powoływana przez Prezydenta

• Izba Niższa- Sejm

liczba posłów zmniejszona z 444 do 208

- 4-przymiotnikowe prawo wyborcze (nie były proporcjonalne)

- tworzenie list wyborczych przez specjalne komitety, a nie przez partie

3. WŁADZA SĄDOWNICZA niezależna i niezawisła

4. PRAWA OBYWATELSKIE

• prezydent może zawiesić wszystkie prawa obywatelskie
• podkreślenie obowiązków wobec państwa
• obowiązek obrony ojczyzny
• obowiązek ponoszenia ciężarów publicznych

7. KONSTYTUCJA LIPCOWA 22 VII 1952R.

Sejm od 1947r. pracował nad nową konstytucją, która została zatwierdzona 22 lipca 1952r. wprowadzenie tej konstytucji uważa się za ostateczne zamknięcie etapu zdobywania przez komunistów władzy w Polsce. Konstytucja ta wprowadzała oficjalną nazwę państwa: Polska Rzeczpospolita Ludowa. Konstytucja obowiązywała do 1992r. I była 23 razy nowelizowana.

1. WŁADZA USTAWODAWCZA

• jednoizbowy Sejm
• 4-letnia kadencja
• 5- przymiotnikowe prawo wyborcze

• kobiety uzyskiwały czynne prawo wyborcze po skończeniu 18 roku życia, a mężczyźni po skończeniu 21 roku życia
• listy wyborcze wystawiane jedynie przez Front Jedności Narodowej- głosowaniem na jedną listę wyborczą

2. WŁADZA WYKONAWCZA

• sprawowana przez Radę Ministrów i Radę Państwa( funkcje głowy państwa)
• zniesienie urzędu prezydenta

3. WŁADZA SĄDOWNICZA

• zasada jednolitości
• Sąd Najwyższy, sądy rejonowe, sądy wojewódzkie, sądy partykularne ( administracyjne i wojskowe)

4. PRAWA CZŁOWIEKA I OBYWATELA

• Konstytucja gwarantowała również wszystkie prawa polityczne, obywatelskie i socjalne
• brak organu chroniącego prawa człowieka i obywatela

SPRAWDŹ SWOJĄ WIEDZĘ:

Poprawne odpowiedzi: 1/P, 2/F, 3/P, 4/F, 5/F, 6/P, 7/P, 8/F, 9/P, 10/F