1. Postępowanie karne

OBYWATEL W SĄDZIE. POSTĘPOWANIE KARNE

1. GAŁĘZIE PRAWA KARNEGO

PRAWO KARNE- zespół norm prawnych określających jakie czyny mają charakter czynów zabronionych i ustalających sankcje za ich popełnienie

Prawo karne materialne - zajmuje się odpowiedzialnością karną za czyny zwane przestępstwami. Jest uniwersalne, ponieważ odnosi się do innych gałęzi prawa. Reguluje stosowanie środków reakcji państwa na zachowania, które są zabronione pod groźbą użycia tych środków (źródłem PKM jest kodeks karny)

Prawo karne procesowe- ogół norm prawnych regulujących działalność zwaną procesem karnym, stosowanych w postępowaniach o czyny zabronione przez ustawę karną (źródłem PKP jest kodeks postępowania karnego)

Prawo karne wykonawcze- przepisy prawne regulujące tryb wykonywania kar, które są orzekane za popełnione przestępstwa oraz określające uprawnienia osób skazanych( źródłem PKW jest Kodeks Karny Wykonawczy)

POSTĘPOWANIE KARNE- zespół czynności, których celem jest ujawnienie przestępstwa, wykrycie i osądzenie sprawcy, wyznaczenie i wykonanie orzeczonej kary. Czynności składające się na proces są regulowane Kodeksem postępowania karnego z 1997 roku

RODZAJE CZYNÓW NIEDOZWOLONYCH

Przestępstwo to zbrodnia albo występek

Zbrodnią, zgodnie z definicją zawartą w art. 9 par. 2 kodeksu karnego, jest czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą surowszą. Karą surowszą niż kara pozbawienia wolności jest kara 25 lat pozbawienia wolności oraz kara dożywotniego pozbawienia wolności.

Występkiem jest czyn zabroniony zagrożony grzywną powyżej 30 stawek dziennych, karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc. Przepis podaje zatem jaka najniższa kara może grozić za występek. Większość przestępstw w polskim kodeksie karnym to właśnie występki.

Podstawowa różnica sprowadza się do tego, że zbrodnię można popełnić tylko umyślnie. Występek natomiast można popełnić również nieumyślnie.

Inne różnice to kwestie przedawnienia. Zbrodnie przedawniają się po okresie dłuższym (30 lub 20 lat) niż występki.

Osoba, która miała mniej niż 18 lat w momencie popełnienia czynu zabronionego może liczyć na łagodniejsze potraktowanie w wypadku gdy dopuściła się występku. Gdy natomiast popełniła zbrodnię będzie odpowiadać jak normalny, dorosły oskarżony.

WykroczenieObok przestępstw w kk występują także wykroczenia

Wykroczenie- czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny do 5000 złotych lub nagany. Sprawca czynu zabronionego nie popełnia wykroczenia, jeżeli czyn jest niezawiniony

Kwestię przestępstwa reguluje ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. W przeciwieństwie do przestępstwa, wykroczenie uregulowane jest  w innym akcie prawnym - Ustawie z dnia 20 maja 1971 Kodeks wykroczeń.

OD ODPOWIEDZIALNOŚCI KARNEJ ZWALNIA:

Niepoczytalność, obrona konieczna, stan wyższej konieczności, rozkaz, działanie w granicach uprawnień, eksperyment medyczny to tylko niektóre okoliczności wyłączające osoby spod odpowiedzialności karnej.

ZASADY POSTEPOWANIA KARNEGO:

• ZASADA PRAWDY MATERIALNEJ- polega na obowiązku drobiazgowego odtworzenia przez sąd tego fragmentu rzeczywistości w którym doszło do przestępstwa
• ZASADA OBIEKTYWIZMU- gwarantuje bezstronny stosunek sądu do osób, które biorą udział w procesie
• ZASADA DOMNIEMANIA NIEWINNOŚCI- głosi, że oskarżony jest uznany za niewinnego dopóki nie udowodni mu się winy zgodnie z obowiązującymi zasadami postępowania procesowego przy czym wątpliwości zawsze rozstrzyga się na korzyść oskarżonego(In dubio pro reo)
• ZASADA PRAWA DO OBRONY- konstytucyjnie zagwarantowane prawo do obrony dla każdego oskarżonego w każdej fazie postępowania procesowego
• ZASADA JAWNOŚCI- dopuszcza udział publiczności w procesie karnym, co zapewnia kontrolę władzy sądowniczej przez społeczeństwo
• ZASADA BEZPOŚREDNIOŚCI – organ procesowy powinien zetknąć się osobiście ze źródłem i środkiem dowodowym na, którym opiera swoje ustalenia, powinien być środek pierwotny (dowód pierwotny)
• ZASADA SWOBODNEJ OCENY DOWODÓW – organy procesowe w ocenie dowodów kierują się swoim przekonaniem nieskrępowanym przez ustawowe reguły oceny, ale ukształtowanym pod wpływem wskazań wiedzy, doświadczenia życiowego i zasad logicznego rozumowania
• ZASADA OPORTUNIZMU – organ procesowy może nie wszczynać postępowania jeżeli wzgląd na interes społeczny czyni w danej sprawie postępowanie karne z oskarżenia publicznego niecelowym

POSTEPOWANIE W PROCESIE KARNYM

STRONY PROCESOWE- to występujące w każdym procesie dwa podmioty oskarżyciel i oskarżony

OSKARŻYCIEL- to osoba wnosząca akt oskarżenia i podtrzymująca go przed sądem

• Oskarżyciel publiczny- prokurator jako organ państwowy z urzędu powołany do ochrony prawa
• Oskarżyciel posiłkowy- pokrzywdzony w przestępstwie ściganym z oskarżenia publicznego, który przyłącza się do oskarżenia
• Oskarżyciel prywatny- osoba pokrzywdzona, przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego która sama wnosi i popiera akt oskarżenia

PRZESTĘPSTWA Z OSKARŻENIA PUBLICZNEGO-przepisy kodeksu postępowania karnego nie wskazują wprost, które przestępstwa są ścigane urzędu. Pozwalają to ustalić przepisy prawa karnego materialnego, które określają przestępstwa ścigane w innym trybie niż z urzędu. Przyjmuje się więc a contrario, że ścigane z urzędu są te wszystkie przestępstwa, które nie są ścigane w innym trybie, np. z oskarżenia prywatnego czy na wniosek

PRZESTĘPSTWA Z OSKARŻENIA PRYWATNEGO- zawarte w kodeksie karnym dotyczą zniesławienia, zniewagi, naruszenia nietykalności cielesnej, spowodowania lekkich obrażeń ciała, zaś z innych ustaw tryb taki przewiduje np. ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, ustawa prawo prasowe. Rodzaj ten obejmuje również takie przestępstwa jak np. seksualne wykorzystanie zależności, kradzież, rozbój, przywłaszczenie czy też w szczególnych przypadkach - oszustwo.

OSOBA OSKARŻONA- osoba, której zarzuca się popełnienie czynu zabronionego, a która w różnych fazach procesu występuje w różnej sytuacji prawnej:

• Osoba podejrzana- objęta postępowaniem przygotowawczym
• Podejrzany- osoba wobec której postawiono konkretne zarzuty
• Oskarżony- osoba wobec której został wniesiony do sądu akt oskarżenia
• Skazany- osoba, która otrzymała prawomocny wyrok skazujący
• Uniewinniony- osoba uwolniona od zarzutu popełnienia przestępstwa

ŚRODKI ZAPOBIEGAWCZE- zabezpieczają prawidłowy tok postępowania karnego

• Zatrzymanie – pozbawienie wolności na 48 godzin, które ma zapobiec ukrywaniu się osoby podejrzanej bądź zacieraniu śladów
• Tymczasowe aresztowanie-pozbawienie wolności oskarżonego aby zapobiec ucieczce i ukrywaniu się bądź namawianiu do składania fałszywych zeznań
• Dozór policji- wprowadzenie zakazu oddalania się od miejsca zamieszkania bez powiadomienia o swoich planach organów ścigania
• Poręcznie- oskarżony pozostaje na wolności w zamian za przyrzeczenie ścisłego stosowania się do poleceń organu procesowego. Może być poręcznie majątkowe, społeczne (jakaś organizacja), bądź osoby zaufania publicznego (poseł, senat)
• Zakaz opuszczania kraju- równoznaczne z pozbawieniem paszportu
• Zawieszenie oskarżonego w określonej działalności- jeśli wykonywanie tych czynności wiąże się z aktem oskarżenia

LEKCJA NR 2

KAŻDE POSTĘPOWANIE KARNE MA KILKA ETAPÓW:

Etap przygotowawczy w sprawach lżejszych prowadzi go policja, w przypadku przestępstw cięższych prokurator. Celem tego etapu jest wyjaśnienie okoliczności przestępstwa, a więc przesłuchiwani są świadkowie, zbierane dowody przygotowywana jest dokumentacja dla sądu.

Etap rozprawy karnej

Najważniejszą częścią postępowania karnego jest rozprawa, w której obok stron procesowych mogą wziąć udział świadkowie( osoba posiadająca wiedzę o przebiegu przestępstwa bądź o stronach procesowych) i biegli ( osoby posiadające wiedzę specjalistyczną dotyczącą danego przestępstwa).

Elementy rozprawy:

1.Rozpoczęcie

2. Przewód sądowy porządek zasadniczych czynności podejmowanych na sesji sądowej w celu rozpoznania sprawy, to jest orzeczenia o prawach i obowiązkach zainteresowanych

• rozpoczęcie rozprawy (odczytanie oskarżenia, przesłuchanie oskarżonego
• pouczenie oskarżonego o przysługujących mu prawach, przeprowadzenie dowodów)
• przemówienie stron
• wydanie wyroku (sąd może również zawiesić lub umorzyć wyrok)

4. Wyrokowanie- wyrok jest zawsze wydawany w imieniu Rzeczypospolitej 

Etap postępowania apelacyjnego wszczyna się na skutek odwołania jednej ze stron od ogłoszonego wyroku w sądzie wyższej instancji. 

Etap postępowania wykonawczego rozpoczyna się z chwilą uprawomocnienie wyroku i przesłania go do organu wykonawczego np. policji w celu wykonania.

KATALOG KAR ZASADNICZYCH

• Kara grzywny-kara kryminalna o charakterze majątkowym orzekana za przestępstwa, przestępstwa skarbowe, wykroczenia lub wykroczenia skarbowe.
• Kara ograniczenia wolności
• Kara pozbawienia wolności ( od 1 miesiąca do 15 lat)
• Karę 25 lat pozbawienia wolności
• Karę dożywotniego pozbawienia wolności

Środek karny – dodatkowa dolegliwość wymierzana sprawcy przestępstwa lub wykroczenia obok lub niekiedy zamiast kary.

Niektóre spośród środków karnych mają swoje odpowiedniki w postaci środków zapobiegawczych. Czas stosowania środka zapobiegawczego zalicza się na poczet odpowiedniego środka karnego.

Środkami karnymi nie są zakazy zajmowania określonych stanowisk w spółkach handlowych występujące na gruncie prawa handlowego.

Naruszenie zakazu orzeczonego przez sąd tytułem środka karnego stanowi z mocy art. 244 Kodeksu karnego przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3.

Środek karny orzeka się na czas określony do lat 10

• zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub opieką nad nimi, obowiązek powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu orzeka się na czas do lat 15
• zakaz wstępu na imprezę masową od 2 do 6 lat
• niektóre środki karne mogą być orzeczone na zawsze- jednak okres ten rozpoczyna bieg dopiero po zakończeniu kary pozbawienia wolności, mimo że konsekwencje orzeczenia środka biegną również w czasie odbywania kary. Po upływie połowy okresu sąd, na wniosek skazanego, przestrzegającego w tym czasie porządku prawnego, może darować resztę okresu, uznając środek za wykonany. Środek, który został orzeczony na zawsze może zostać darowany po upływie 10 lat jego stosowania.
• przepadek przedmiotów
• nawiązka
• obowiązek naprawienia szkody
• podanie orzeczenia o ukaraniu do publicznej wiadomości w szczególny sposób
• obowiązek zapłaty równowartości mienia będącego przedmiotem wykroczenia
• zakaz prowadzenia pojazdów

POSTĘPOWANIE ODWOŁAWCZE

• APELACJA- prawo do odwołania się od nieprawomocnego wyroku sądu , zawsze wnoszona z uzasadnieniem w ciągu 14 dni
• ZAŻALENIE- dotyczy nieprawidłowości procesowych, składu orzekającego, zastosowanych środków zapobiegawczych, można je wnieść w ciągu 7 dni
• KASACJA- nadzwyczajny środek zaskarżenia od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego w postępowaniu karnym, rozpoznawana przez Sąd Najwyższy. przysługuje w przypadku wystąpienia w procesie istotnych uchybień prawnych. Prawo wnioskowania o kasację mają obie strony procesowe, Minister Sprawiedliwości i Rzecznik Praw Obywatelskich w ciągu 30 dni od wydania wyroku. Prawo do rozpatrzenia kasacji ma tylko Sąd Najwyższy.
• WNIOSEK O WZNOWIENIE POSTEPOWANIA – można składać w wypadku ujawnienia nowych faktów i dowodów po wydaniu orzeczenia przez sąd

UCHYLENIA KARY:

Abolicja – powszechny akt łaski, jednorazowe uchylenie karalności dokonanego czynu zabronionego poprzez wydanie aktu prawnego zakazującego wszczęcia postępowania karnego .

Amnestia – jednorazowe darowanie lub złagodzenie prawomocnie orzeczonych kar za popełnione przestępstwa lub wykroczenia poprzez wydanie aktu prawnego. W odróżnieniu od ułaskawienia amnestia ma charakter zbiorowy.

Ułaskawienie – indywidualny akt ingerencji odpowiedniego organu władzy wykonawczej lub ustawodawczej w kompetencje władzy sądowniczej polegający najczęściej na całkowitym darowaniu kary lub też częściowym złagodzeniu postanowień wyroku sądowego.